Uttar Kand Verse 123
एहि बिधि सकल जीव जग रोगी। सोक हरष भय प्रीति बियोगी ॥ मानक रोग कछुक मैं गाए। हहिं सब कें लखि बिरलेन्ह पाए ॥ जाने ते छीजहिं कछु पापी। नास न पावहिं जन परितापी ॥ बिषय कुपथ्य पाइ अंकुरे। मुनिहु हृदयँ का नर बापुरे ॥ राम कृपाँ नासहि सब रोगा। जौं एहि भाँति बनै संयोगा ॥ सदगुर बैद बचन बिस्वासा। संजम यह न बिषय कै आसा ॥ रघुपति भगति सजीवन मूरी। अनूपान श्रद्धा मति पूरी ॥ एहि बिधि भलेहिं सो रोग नसाहीं। नाहिं त जतन कोटि नहिं जाहीं ॥ जानिअ तब मन बिरुज गोसाँई। जब उर बल बिराग अधिकाई ॥ सुमति छुधा बाढ़इ नित नई। बिषय आस दुर्बलता गई ॥ बिमल ग्यान जल जब सो नहाई। तब रह राम भगति उर छाई ॥ सिव अज सुक सनकादिक नारद। जे मुनि ब्रह्म बिचार बिसारद ॥ सब कर मत खगनायक एहा। करिअ राम पद पंकज नेहा ॥ श्रुति पुरान सब ग्रंथ कहाहीं। रघुपति भगति बिना सुख नाहीं ॥ कमठ पीठ जामहिं बरु बारा। बंध्या सुत बरु काहुहि मारा ॥ फूलहिं नभ बरु बहुबिधि फूला। जीव न लह सुख हरि प्रतिकूला ॥ तृषा जाइ बरु मृगजल पाना। बरु जामहिं सस सीस बिषाना ॥ अंधकारु बरु रबिहि नसावै। राम बिमुख न जीव सुख पावै ॥ हिम ते अनल प्रगट बरु होई। बिमुख राम सुख पाव न कोई ॥ दो०=बारि मथें घृत होइ बरु सिकता ते बरु तेल। बिनु हरि भजन न भव तरिअ यह सिद्धांत अपेल ॥ १२२(क) ॥ मसकहि करइ बिंरंचि प्रभु अजहि मसक ते हीन। अस बिचारि तजि संसय रामहि भजहिं प्रबीन ॥ १२२(ख) ॥
ehi bidhi sakala jīva jaga rogī| soka haraṣa bhaya prīti biyogī || mānaka roga kachuka maiṃ gāe| hahiṃ saba keṃ lakhi biralenha pāe || jāne te chījahiṃ kachu pāpī| nāsa na pāvahiṃ jana paritāpī || biṣaya kupathya pāi aṃkure| munihu hṛdaya~ kā nara bāpure || rāma kṛpā~ nāsahi saba rogā| jauṃ ehi bhā~ti banai saṃyogā || sadagura baida bacana bisvāsā| saṃjama yaha na biṣaya kai āsā || raghupati bhagati sajīvana mūrī| anūpāna śraddhā mati pūrī || ehi bidhi bhalehiṃ so roga nasāhīṃ| nāhiṃ ta jatana koṭi nahiṃ jāhīṃ || jānia taba mana biruja gosā~ī| jaba ura bala birāga adhikāī || sumati chudhā bāḍha़i nita naī| biṣaya āsa durbalatā gaī || bimala gyāna jala jaba so nahāī| taba raha rāma bhagati ura chāī || siva aja suka sanakādika nārada| je muni brahma bicāra bisārada || saba kara mata khaganāyaka ehā| karia rāma pada paṃkaja nehā || śruti purāna saba graṃtha kahāhīṃ| raghupati bhagati binā sukha nāhīṃ || kamaṭha pīṭha jāmahiṃ baru bārā| baṃdhyā suta baru kāhuhi mārā || phūlahiṃ nabha baru bahubidhi phūlā| jīva na laha sukha hari pratikūlā || tṛṣā jāi baru mṛgajala pānā| baru jāmahiṃ sasa sīsa biṣānā || aṃdhakāru baru rabihi nasāvai| rāma bimukha na jīva sukha pāvai || hima te anala pragaṭa baru hoī| bimukha rāma sukha pāva na koī || do0=bāri matheṃ ghṛta hoi baru sikatā te baru tela| binu hari bhajana na bhava taria yaha siddhāṃta apela || 122(ka) || masakahi karai biṃraṃci prabhu ajahi masaka te hīna| asa bicāri taji saṃsaya rāmahi bhajahiṃ prabīna || 122(kha) ||
ehi bidhi sakala jiva jaga rogi soka harasha bhaya priti biyogi manaka roga kachuka maim gae hahim saba kem lakhi biralenha pae jane te chijahim kachu papi nasa na pavahim jana paritapi bishaya kupathya pai amkure munihu hridaya~ ka nara bapure rama kripa~ nasahi saba roga jaum ehi bha~ti banai samyoga sadagura baida bacana bisvasa samjama yaha na bishaya kai asa raghupati bhagati sajivana muri anupana shraddha mati puri ehi bidhi bhalehim so roga nasahim nahim ta jatana koti nahim jahim jania taba mana biruja gosa~i jaba ura bala biraga adhikai sumati chudha badha़i nita nai bishaya asa durbalata gai bimala gyana jala jaba so nahai taba raha rama bhagati ura chai siva aja suka sanakadika narada je muni brahma bicara bisarada saba kara mata khaganayaka eha karia rama pada pamkaja neha shruti purana saba gramtha kahahim raghupati bhagati bina sukha nahim kamatha pitha jamahim baru bara bamdhya suta baru kahuhi mara phulahim nabha baru bahubidhi phula jiva na laha sukha hari pratikula trisha jai baru mrigajala pana baru jamahim sasa sisa bishana amdhakaru baru rabihi nasavai rama bimukha na jiva sukha pavai hima te anala pragata baru hoi bimukha rama sukha pava na koi do0=bari mathem ghrita hoi baru sikata te baru tela binu hari bhajana na bhava taria yaha siddhamta apela 122(ka) masakahi karai bimramci prabhu ajahi masaka te hina asa bicari taji samsaya ramahi bhajahim prabina 122(kha)
Kakbhushundi declares that all beings in the world are afflicted by mental diseases, yet though these ailments are known, very few are truly cured — for whenever the temptations of sense-objects arise, the diseases sprout anew. Only by Ram's grace can all these ailments be destroyed: faith in the words of the true guru-physician, restraint from sense-objects, devotion to Raghupati as the life-restoring herb, and complete faith as the vehicle of medicine. One may know the mind to be well when renunciation deepens in the heart, the hunger for good understanding grows, and the desire for sense-pleasures weakens; then bathing in the pure water of knowledge, Ram-bhakti becomes firmly established. Shiva, Brahma, Shukadeva, Sanaka and his brothers, and Narada all hold the same view: love Ram's lotus feet, for without devotion to Raghupati there is no happiness — just as it is impossible to sail on sand-pressed oil or find trees growing on a turtle's back.
काकभुशुण्डि कहते हैं — इस प्रकार संसार के सभी जीव मानस-रोगों से पीड़ित हैं, पर इन रोगों को जानते हुए भी बिरले ही इनसे छुटकारा पाते हैं क्योंकि विषय-कुपथ्य मिलते ही रोग पुनः पनप जाते हैं। राम की कृपा से ही इन सब रोगों का नाश होता है — सद्गुरु-रूपी वैद्य के वचन पर विश्वास, विषयों से संयम, रघुपति की भक्ति रूपी संजीवनी-मूल और श्रद्धा रूपी अनुपान — यही उपचार है। जब हृदय में वैराग्य बढ़े, सुमति की भूख जागे और विषयों की कामना दुर्बल हो, तब मन निरोग जानना चाहिए; फिर विमल ज्ञान-जल में स्नान करने पर राम-भक्ति हृदय में दृढ़ होती है। शिव, ब्रह्मा, शुकदेव, सनकादि, नारद — सभी का यही मत है कि राम के चरण-कमलों में प्रेम करो, क्योंकि राम-भक्ति के बिना सुख असंभव है, जैसे कछुए की पीठ पर वृक्ष उगाना असंभव है।
This is verse 123 of 132 in Uttar Kand (उत्तरकाण्ड), from the section “Knowledge, Devotion & the Seven Questions” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.