Uttar Kand Verse 122
पुनि सप्रेम बोलेउ खगराऊ। जौं कृपाल मोहि ऊपर भाऊ ॥ नाथ मोहि निज सेवक जानी। सप्त प्रस्न कहहु बखानी ॥ प्रथमहिं कहहु नाथ मतिधीरा। सब ते दुर्लभ कवन सरीरा ॥ बड़ दुख कवन कवन सुख भारी। सोउ संछेपहिं कहहु बिचारी ॥ संत असंत मरम तुम्ह जानहु। तिन्ह कर सहज सुभाव बखानहु ॥ कवन पुन्य श्रुति बिदित बिसाला। कहहु कवन अघ परम कराला ॥ मानस रोग कहहु समुझाई। तुम्ह सर्बग्य कृपा अधिकाई ॥ तात सुनहु सादर अति प्रीती। मैं संछेप कहउँ यह नीती ॥ नर तन सम नहिं कवनिउ देही। जीव चराचर जाचत तेही ॥ नरक स्वर्ग अपबर्ग निसेनी। ग्यान बिराग भगति सुभ देनी ॥ सो तनु धरि हरि भजहिं न जे नर। होहिं बिषय रत मंद मंद तर ॥ काँच किरिच बदलें ते लेही। कर ते डारि परस मनि देहीं ॥ नहिं दरिद्र सम दुख जग माहीं। संत मिलन सम सुख जग नाहीं ॥ पर उपकार बचन मन काया। संत सहज सुभाउ खगराया ॥ संत सहहिं दुख परहित लागी। परदुख हेतु असंत अभागी ॥ भूर्ज तरू सम संत कृपाला। परहित निति सह बिपति बिसाला ॥ सन इव खल पर बंधन करई। खाल कढ़ाइ बिपति सहि मरई ॥ खल बिनु स्वारथ पर अपकारी। अहि मूषक इव सुनु उरगारी ॥ पर संपदा बिनासि नसाहीं। जिमि ससि हति हिम उपल बिलाहीं ॥ दुष्ट उदय जग आरति हेतू। जथा प्रसिद्ध अधम ग्रह केतू ॥ संत उदय संतत सुखकारी। बिस्व सुखद जिमि इंदु तमारी ॥ परम धर्म श्रुति बिदित अहिंसा। पर निंदा सम अघ न गरीसा ॥ हर गुर निंदक दादुर होई। जन्म सहस्र पाव तन सोई ॥ द्विज निंदक बहु नरक भोगकरि। जग जनमइ बायस सरीर धरि ॥ सुर श्रुति निंदक जे अभिमानी। रौरव नरक परहिं ते प्रानी ॥ होहिं उलूक संत निंदा रत। मोह निसा प्रिय ग्यान भानु गत ॥ सब के निंदा जे जड़ करहीं। ते चमगादुर होइ अवतरहीं ॥ सुनहु तात अब मानस रोगा। जिन्ह ते दुख पावहिं सब लोगा ॥ मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला। तिन्ह ते पुनि उपजहिं बहु सूला ॥ काम बात कफ लोभ अपारा। क्रोध पित्त नित छाती जारा ॥ प्रीति करहिं जौं तीनिउ भाई। उपजइ सन्यपात दुखदाई ॥ बिषय मनोरथ दुर्गम नाना। ते सब सूल नाम को जाना ॥ ममता दादु कंडु इरषाई। हरष बिषाद गरह बहुताई ॥ पर सुख देखि जरनि सोइ छई। कुष्ट दुष्टता मन कुटिलई ॥ अहंकार अति दुखद डमरुआ। दंभ कपट मद मान नेहरुआ ॥ तृस्ना उदरबृद्धि अति भारी। त्रिबिध ईषना तरुन तिजारी ॥ जुग बिधि ज्वर मत्सर अबिबेका। कहँ लागि कहौं कुरोग अनेका ॥ दो. एक ब्याधि बस नर मरहिं ए असाधि बहु ब्याधि। पीड़हिं संतत जीव कहुँ सो किमि लहै समाधि ॥ १२१(क) ॥ नेम धर्म आचार तप ग्यान जग्य जप दान। भेषज पुनि कोटिन्ह नहिं रोग जाहिं हरिजान ॥ १२१(ख) ॥
puni saprema boleu khagarāū| jauṃ kṛpāla mohi ūpara bhāū || nātha mohi nija sevaka jānī| sapta prasna kahahu bakhānī || prathamahiṃ kahahu nātha matidhīrā| saba te durlabha kavana sarīrā || baḍa़ dukha kavana kavana sukha bhārī| sou saṃchepahiṃ kahahu bicārī || saṃta asaṃta marama tumha jānahu| tinha kara sahaja subhāva bakhānahu || kavana punya śruti bidita bisālā| kahahu kavana agha parama karālā || mānasa roga kahahu samujhāī| tumha sarbagya kṛpā adhikāī || tāta sunahu sādara ati prītī| maiṃ saṃchepa kahau~ yaha nītī || nara tana sama nahiṃ kavaniu dehī| jīva carācara jācata tehī || naraka svarga apabarga nisenī| gyāna birāga bhagati subha denī || so tanu dhari hari bhajahiṃ na je nara| hohiṃ biṣaya rata maṃda maṃda tara || kā~ca kirica badaleṃ te lehī| kara te ḍāri parasa mani dehīṃ || nahiṃ daridra sama dukha jaga māhīṃ| saṃta milana sama sukha jaga nāhīṃ || para upakāra bacana mana kāyā| saṃta sahaja subhāu khagarāyā || saṃta sahahiṃ dukha parahita lāgī| paradukha hetu asaṃta abhāgī || bhūrja tarū sama saṃta kṛpālā| parahita niti saha bipati bisālā || sana iva khala para baṃdhana karaī| khāla kaḍha़āi bipati sahi maraī || khala binu svāratha para apakārī| ahi mūṣaka iva sunu uragārī || para saṃpadā bināsi nasāhīṃ| jimi sasi hati hima upala bilāhīṃ || duṣṭa udaya jaga ārati hetū| jathā prasiddha adhama graha ketū || saṃta udaya saṃtata sukhakārī| bisva sukhada jimi iṃdu tamārī || parama dharma śruti bidita ahiṃsā| para niṃdā sama agha na garīsā || hara gura niṃdaka dādura hoī| janma sahasra pāva tana soī || dvija niṃdaka bahu naraka bhogakari| jaga janamai bāyasa sarīra dhari || sura śruti niṃdaka je abhimānī| raurava naraka parahiṃ te prānī || hohiṃ ulūka saṃta niṃdā rata| moha nisā priya gyāna bhānu gata || saba ke niṃdā je jaḍa़ karahīṃ| te camagādura hoi avatarahīṃ || sunahu tāta aba mānasa rogā| jinha te dukha pāvahiṃ saba logā || moha sakala byādhinha kara mūlā| tinha te puni upajahiṃ bahu sūlā || kāma bāta kapha lobha apārā| krodha pitta nita chātī jārā || prīti karahiṃ jauṃ tīniu bhāī| upajai sanyapāta dukhadāī || biṣaya manoratha durgama nānā| te saba sūla nāma ko jānā || mamatā dādu kaṃḍu iraṣāī| haraṣa biṣāda garaha bahutāī || para sukha dekhi jarani soi chaī| kuṣṭa duṣṭatā mana kuṭilaī || ahaṃkāra ati dukhada ḍamaruā| daṃbha kapaṭa mada māna neharuā || tṛsnā udarabṛddhi ati bhārī| tribidha īṣanā taruna tijārī || juga bidhi jvara matsara abibekā| kaha~ lāgi kahauṃ kuroga anekā || do. eka byādhi basa nara marahiṃ e asādhi bahu byādhi| pīḍa़hiṃ saṃtata jīva kahu~ so kimi lahai samādhi || 121(ka) || nema dharma ācāra tapa gyāna jagya japa dāna| bheṣaja puni koṭinha nahiṃ roga jāhiṃ harijāna || 121(kha) ||
puni saprema boleu khagarau jaum kripala mohi upara bhau natha mohi nija sevaka jani sapta prasna kahahu bakhani prathamahim kahahu natha matidhira saba te durlabha kavana sarira bada़ dukha kavana kavana sukha bhari sou samchepahim kahahu bicari samta asamta marama tumha janahu tinha kara sahaja subhava bakhanahu kavana punya shruti bidita bisala kahahu kavana agha parama karala manasa roga kahahu samujhai tumha sarbagya kripa adhikai tata sunahu sadara ati priti maim samchepa kahau~ yaha niti nara tana sama nahim kavaniu dehi jiva caracara jacata tehi naraka svarga apabarga niseni gyana biraga bhagati subha deni so tanu dhari hari bhajahim na je nara hohim bishaya rata mamda mamda tara ka~ca kirica badalem te lehi kara te dari parasa mani dehim nahim daridra sama dukha jaga mahim samta milana sama sukha jaga nahim para upakara bacana mana kaya samta sahaja subhau khagaraya samta sahahim dukha parahita lagi paradukha hetu asamta abhagi bhurja taru sama samta kripala parahita niti saha bipati bisala sana iva khala para bamdhana karai khala kadha़ai bipati sahi marai khala binu svaratha para apakari ahi mushaka iva sunu uragari para sampada binasi nasahim jimi sasi hati hima upala bilahim dushta udaya jaga arati hetu jatha prasiddha adhama graha ketu samta udaya samtata sukhakari bisva sukhada jimi imdu tamari parama dharma shruti bidita ahimsa para nimda sama agha na garisa hara gura nimdaka dadura hoi janma sahasra pava tana soi dvija nimdaka bahu naraka bhogakari jaga janamai bayasa sarira dhari sura shruti nimdaka je abhimani raurava naraka parahim te prani hohim uluka samta nimda rata moha nisa priya gyana bhanu gata saba ke nimda je jada़ karahim te camagadura hoi avatarahim sunahu tata aba manasa roga jinha te dukha pavahim saba loga moha sakala byadhinha kara mula tinha te puni upajahim bahu sula kama bata kapha lobha apara krodha pitta nita chati jara priti karahim jaum tiniu bhai upajai sanyapata dukhadai bishaya manoratha durgama nana te saba sula nama ko jana mamata dadu kamdu irashai harasha bishada garaha bahutai para sukha dekhi jarani soi chai kushta dushtata mana kutilai ahamkara ati dukhada damarua dambha kapata mada mana neharua trisna udarabriddhi ati bhari tribidha ishana taruna tijari juga bidhi jvara matsara abibeka kaha~ lagi kahaum kuroga aneka do. eka byadhi basa nara marahim e asadhi bahu byadhi pida़him samtata jiva kahu~ so kimi lahai samadhi 121(ka) nema dharma acara tapa gyana jagya japa dana bheshaja puni kotinha nahim roga jahim harijana 121(kha)
Garuda lovingly asked Kakbhushundi seven great questions: which body is the rarest, what is the greatest sorrow and the greatest joy, what is the nature of the saint and the wicked, what is the greatest virtue and the greatest sin, and what are the diseases of the mind. Kakbhushundi answered that the human body is the rarest of all — longed for by every creature — for it is the ladder to hell, heaven, and liberation alike; one who obtains it yet does not worship Hari is like a fool who discards the philosopher's stone in exchange for glass. Poverty is the world's greatest suffering and the company of saints its greatest joy; saints bear hardship for others' welfare while the wicked harm others even without self-interest. Delusion is the root of all mental diseases, giving rise to lust as wind-disorder, greed as phlegm, and anger as bile; attachment, envy, pride, deceit, and insatiable craving are among the many afflictions that constantly torment the soul.
खगराज गरुड़ ने प्रेम सहित सात प्रश्न पूछे — सबसे दुर्लभ शरीर कौन-सा है, सबसे बड़ा दुख और सबसे बड़ा सुख क्या है, संत और असंत का स्वभाव क्या है, सबसे बड़ा पुण्य और पाप क्या है, तथा मानस-रोग क्या हैं। काकभुशुण्डि ने उत्तर दिया — मनुष्य शरीर सबसे दुर्लभ है जिसे चर-अचर जीव माँगते हैं और जो स्वर्ग-नरक-मोक्ष की सीढ़ी है; जो इसे पाकर हरि-भजन न करे वह काँच के बदले पारसमणि फेंक देता है। संसार में दरिद्रता सबसे बड़ा दुख है और संत-मिलन सबसे बड़ा सुख; संत परोपकार के लिए कष्ट सहते हैं जबकि दुर्जन बिना स्वार्थ के भी दूसरों का अनिष्ट करते हैं। मोह समस्त व्याधियों की जड़ है और उससे काम-वात, लोभ-कफ, क्रोध-पित्त उपजते हैं; ममता, ईर्ष्या, दंभ, कपट, तृष्णा आदि अनेक मानस-रोग जीव को सदा पीड़ित करते हैं।
This is verse 122 of 132 in Uttar Kand (उत्तरकाण्ड), from the section “Knowledge, Devotion & the Seven Questions” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.