भगवान शिव (त्रिपुरारि — त्रिपुरासुर वधकर्ता) / विष्णु
कार्तिक पूर्णिमा / त्रिपुरारी पूर्णिमा पूजा विधि (कोंकणी — नाव प्रवाह)
Last updated: 14 June 2026
कार्तिक पूर्णिमा (त्रिपुरारी पूर्णिमा) कोंकणी समुदाय की सबसे सुन्दर परम्पराओं में से एक है। इस दिन छोटी हस्तनिर्मित नावें (दीपक-सहित) नदी/समुद्र/तालाब में प्रवाहित की जाती हैं — "त्रिपुरारी" = शिव द्वारा त्रिपुरासुर वध का उत्सव। कार्तिक स्नान (नदी/समुद्र में पूर्णिमा स्नान), तुलसी पूजा, एवं दीपदान — तटीय कोंकणी शैली।
Occasion
कार्तिक पूर्णिमा (नवम्बर)
Muhurat
सन्ध्या — नाव प्रवाह (चन्द्रोदय)
Puja Samagri (Items Required)
6 items
Puja Procedure — Steps (4 steps)
विस्तृत पूजा विधि देखने के लिए किसी भी चरण (Step) पर क्लिक करें
Step 1कार्तिक स्नान
चरण 1 विधि
प्रातःकाल नदी/समुद्र/तालाब में स्नान — कार्तिक पूर्णिमा स्नान = अत्यन्त पवित्र। कोंकणी तटीय परम्परा — समुद्र तट पर सामूहिक स्नान। "ॐ गंगायै नमः" / "ॐ वरुणाय नमः" जपें।
Step 2लघु नाव निर्माण
चरण 2 विधि
कागज़/पत्ते/लकड़ी से छोटी नावें बनाएँ। नाव पर छोटा दीपक/दीया रखें। पुष्प, तुलसी, केसर सजाएँ। बच्चों/परिवार सहित नाव सजाएँ — "प्रकाश एवं आशा का प्रतीक।"
Step 3नाव प्रवाह — दीपदान
चरण 3 विधि
सन्ध्या/चन्द्रोदय पर नदी/समुद्र/तालाब तट पर जाएँ। दीपक जलाएँ (नाव पर)। "ॐ नमः शिवाय" / "ॐ त्रिपुरारिणे नमः" जपें। नाव को धीरे-धीरे जल में प्रवाहित करें। सैकड़ों दीपकयुक्त नावें जल पर तैरती हुईं — अद्भुत दृश्य।
Step 4तुलसी पूजा एवं नैवेद्य
चरण 4 विधि
घर लौटकर तुलसी वृन्दावन पूजा। नारियल तेल दीपक जलाएँ। पंचकज्जय, खीर नैवेद्य। कर्पूर आरती। प्रसाद बाँटें। पूर्णिमा चन्द्र-दर्शन।
Main Mantra
ॐ त्रिपुरारिणे नमः ।
ॐ नमः शिवाय ।
कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु, स्नानं दानं च यत्कृतम् ।
तत्सर्वमक्षयं प्रोक्तं, ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः ॥
Benefits of this Puja
कार्तिक पूर्णिमा से शिव (त्रिपुरारि) आशीर्वाद, जल-शुद्धि, दीपदान पुण्य, कोंकणी तटीय सांस्कृतिक पहचान।
Important Notes
• लघु नाव + दीपक = कोंकणी विशेष — नदी/समुद्र में प्रवाह।
• त्रिपुरारी = शिव = त्रिपुरासुर वध का उत्सव।
• कार्तिक स्नान = समुद्र/नदी — तटीय कोंकणी शैली।
• चन्द्रोदय = नाव प्रवाह का समय।
• तुलसी पूजा = कार्तिक मास का अंग।
सदांच विचारिल्ले प्रस्न
कार्तिक पूर्णिमा / त्रिपुरारी पूर्णिमा पूजा विधि (कोंकणी — नाव प्रवाह) केन्ना करतात आनी शुभ मुहूर्त खंयचो?
कार्तिक पूर्णिमा (नवम्बर) — सन्ध्या — नाव प्रवाह (चन्द्रोदय)
कार्तिक पूर्णिमा / त्रिपुरारी पूर्णिमा पूजा विधि (कोंकणी — नाव प्रवाह) खातीर खंयची पूजा सामग्री जाय?
हस्तनिर्मित लघु नाव (कागज़/पत्ते/लकड़ी), छोटे दीपक / दीये (नाव पर रखने हेतु), पुष्प, तुलसी, केसर, नारियल, पान, सुपारी, कर्पूर, अगरबत्ती, पंचकज्जय, खीर
कार्तिक पूर्णिमा / त्रिपुरारी पूर्णिमा पूजा विधि (कोंकणी — नाव प्रवाह)ंत खंयचो मंत्र जपतात?
ॐ त्रिपुरारिणे नमः ।
ॐ नमः शिवाय ।
कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु, स्नानं दानं च यत्कृतम् ।
तत्सर्वमक्षयं प्रोक्तं, ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः ॥
कार्तिक पूर्णिमा / त्रिपुरारी पूर्णिमा पूजा विधि (कोंकणी — नाव प्रवाह) केल्यान खंयचे लाभ मेळटात?
कार्तिक पूर्णिमा से शिव (त्रिपुरारि) आशीर्वाद, जल-शुद्धि, दीपदान पुण्य, कोंकणी तटीय सांस्कृतिक पहचान।