नंदी / बैल — कृषी देवता

बैल पोळा विधी (महाराष्ट्र — कृषी उत्सव)

Last updated: 14 June 2026

बैल पोळा = श्रावण अमावास्येला बैलांची पूजा. शेतकरी कुटुंबांसाठी महत्त्वाचा सण. बैलांना सजवणे, औक्षण, पुरणपोळी खाऊ घालणे. "बैल = शेतकर्‍याचा देव" — कृतज्ञता व्यक्त करणे.

Occasion

श्रावण अमावास्या (ऑगस्ट)

Muhurat

सकाळी — सूर्योदयानंतर

Puja Samagri (Items Required)

बैलांसाठी सजावट (घुंगरू, शिंगे रंगवणे, झूल)
हळद-कुंकू
पुरणपोळी / गोड पदार्थ
गूळ-खोबरे
औक्षणाचे ताट (दिवा, हळद, कुंकू, अक्षता, फुलं)
नवीन दोर / वेसण

Puja Procedure — Steps

Step 1

बैलांची सजावट

सकाळी बैलांना तेल लावून स्नान घाला. शिंगे रंगवा (लाल, पिवळे). गळ्यात घुंगरू, फुलांच्या माळा. पाठीवर रंगीत झूल. नवीन दोर/वेसण बांधा.

Step 2

औक्षण व पूजा

बैलांच्या कपाळाला हळद-कुंकू लावा. तांदूळ-अक्षता वाहा. फुलं अर्पण. दिवा ओवाळा (औक्षण). "नंदीकेश्वराय नमः" म्हणा. बैलांची ओटी भरा.

Step 3

पुरणपोळी खाऊ

बैलांना पुरणपोळी, गूळ-खोबरे खाऊ घाला. गोडधोड पदार्थ. बैलांचे आभार माना — वर्षभर शेतात कष्ट केले. शेतकर्‍यांचा कृतज्ञता सोहळा.

Step 4

मिरवणूक

सजवलेल्या बैलांची गावातून मिरवणूक. ढोल-ताशे, वाजंत्री. "पोळा रे पोळा, बैलांचा सण!" घोषणा. गावातील सर्व शेतकरी सहभागी. सायंकाळी बैलांना शेतात नेणे.

Main Mantra

ॐ नंदीकेश्वराय नमः ।

बैल माझा रेडा, बैल माझा गाडा ।
शेतीचा आधार, शेतकर्‍याचा देव ।

Benefits of this Puja

बैलांप्रती कृतज्ञता, कृषी समृद्धी, गावकर्‍यांचे ऐक्य, पर्यावरण जागृती.

Important Notes

• बैल पोळा = ग्रामीण महाराष्ट्राचा आत्मा.
• शेतकरी या दिवशी बैलांना विश्रांती देतात.
• पुरणपोळी = बैलांचा खास प्रसाद.
• शहरात = मातीचे बैल बनवून पूजा.
• "तांदूळ पोळा" = बैल पोळ्याच्या आदल्या दिवशी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न