Skip to content
Uttar Kand · Verse 81

Uttar Kand Verse 81

उत्तरकाण्ड · भुशुण्डि-मुख राम-चरित
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
मूदेउँ नयन त्रसित जब भयउँ। पुनि चितवत कोसलपुर गयऊँ ॥
मोहि बिलोकि राम मुसुकाहीं। बिहँसत तुरत गयउँ मुख माहीं ॥
उदर माझ सुनु अंडज राया। देखेउँ बहु ब्रह्मांड निकाया ॥
अति बिचित्र तहँ लोक अनेका। रचना अधिक एक ते एका ॥
कोटिन्ह चतुरानन गौरीसा। अगनित उडगन रबि रजनीसा ॥
अगनित लोकपाल जम काला। अगनित भूधर भूमि बिसाला ॥
सागर सरि सर बिपिन अपारा। नाना भाँति सृष्टि बिस्तारा ॥
सुर मुनि सिद्ध नाग नर किंनर। चारि प्रकार जीव सचराचर ॥
दो.  जो नहिं देखा नहिं सुना जो मनहूँ न समाइ।
सो सब अद्भुत देखेउँ बरनि कवनि बिधि जाइ ॥ ८०(क) ॥
एक एक ब्रह्मांड महुँ रहउँ बरष सत एक।
एहि बिधि देखत फिरउँ मैं अंड कटाह अनेक ॥ ८०(ख) ॥
Roman (IAST)
mūdeu~ nayana trasita jaba bhayau~| puni citavata kosalapura gayaū~ ||
mohi biloki rāma musukāhīṃ| biha~sata turata gayau~ mukha māhīṃ ||
udara mājha sunu aṃḍaja rāyā| dekheu~ bahu brahmāṃḍa nikāyā ||
ati bicitra taha~ loka anekā| racanā adhika eka te ekā ||
koṭinha caturānana gaurīsā| aganita uḍagana rabi rajanīsā ||
aganita lokapāla jama kālā| aganita bhūdhara bhūmi bisālā ||
sāgara sari sara bipina apārā| nānā bhā~ti sṛṣṭi bistārā ||
sura muni siddha nāga nara kiṃnara| cāri prakāra jīva sacarācara ||
do.  jo nahiṃ dekhā nahiṃ sunā jo manahū~ na samāi|
so saba adbhuta dekheu~ barani kavani bidhi jāi || 80(ka) ||
eka eka brahmāṃḍa mahu~ rahau~ baraṣa sata eka|
ehi bidhi dekhata phirau~ maiṃ aṃḍa kaṭāha aneka || 80(kha) ||
Simple transliteration
mudeu~ nayana trasita jaba bhayau~ puni citavata kosalapura gayau~ 
mohi biloki rama musukahim biha~sata turata gayau~ mukha mahim 
udara majha sunu amdaja raya dekheu~ bahu brahmamda nikaya 
ati bicitra taha~ loka aneka racana adhika eka te eka 
kotinha caturanana gaurisa aganita udagana rabi rajanisa 
aganita lokapala jama kala aganita bhudhara bhumi bisala 
sagara sari sara bipina apara nana bha~ti srishti bistara 
sura muni siddha naga nara kimnara cari prakara jiva sacaracara 
do.  jo nahim dekha nahim suna jo manahu~ na samai
so saba adbhuta dekheu~ barani kavani bidhi jai  80(ka) 
eka eka brahmamda mahu~ rahau~ barasha sata eka
ehi bidhi dekhata phirau~ maim amda kataha aneka  80(kha) 
Meaning (English)

Frightened, when I closed my eyes and then opened them again, I found myself back in Koshalapuri, Ayodhya. Ram smiled seeing me; the very instant He smiled, He drew me into His mouth. O Garud, king among egg-born creatures — listen! Inside His belly I beheld multitudes of universes. There were countless wondrous worlds, each more astonishing than the last; crores of four-faced Brahmas and Shivas; innumerable stars, suns, and moons. Countless world-guardians, Deaths, and Kals; countless mountains and vast earths. Boundless oceans, rivers, lakes, and forests; creation spread out in every variety. Gods, sages, perfected beings, serpents, humans, kinnaras — all four kinds of living beings, moving and unmoving — were there. What I had never seen, never heard, what the mind cannot contain — all that wonder I witnessed; how can one describe it! I stayed in each universe for a hundred years, and in this way went on exploring countless cosmic shells.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

जब मैं भयभीत होकर आँखें मूँद लेता, तो फिर देखने पर अपने को कोसलपुरी अयोध्या में पाता। राम मुझे देखकर मुस्कुराए; हँसते ही उन्होंने तुरन्त मुझे अपने मुख में ले लिया। हे अण्डज-राय गरुड़! सुनो — उनके उदर में मैंने असंख्य ब्रह्माण्डों का समूह देखा। वहाँ अत्यन्त विचित्र और एक-से-एक बढ़कर अनेक लोक थे; करोड़ों चतुरानन (ब्रह्मा) और गौरीश (शिव) थे; अगणित तारे, सूर्य और चंद्रमा थे। अगणित लोकपाल, यम और काल थे; अगणित पर्वत और विशाल पृथ्वियाँ थीं। अपार समुद्र, नदियाँ, सरोवर और वन थे; नाना प्रकार की सृष्टि का विस्तार था। देवता, मुनि, सिद्ध, नाग, मनुष्य, किन्नर — चार प्रकार के (जरायुज, अण्डज, स्वेदज, उद्भिज्ज) चर-अचर जीव सब थे। जो न कभी देखा था, न सुना था, जो मन में भी न समाए — वह सब अद्भुत मैंने देखा; उसका वर्णन किस प्रकार किया जाए! एक-एक ब्रह्माण्ड में सौ-सौ वर्ष रहा; इस प्रकार देखते-देखते अनेक अण्डकटाहों में विचरता रहा।

About this verse

This is verse 81 of 132 in Uttar Kand (उत्तरकाण्ड), from the section “Bhushundi Narrates Ram's Story” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Uttar Kand Verse 81: mudeu~ nayana trasita jaba bhayau~ puni — Meaning | VedKosh