Skip to content
Uttar Kand · Verse 118

Uttar Kand Verse 118

उत्तरकाण्ड · ज्ञान-भक्ति विवेक एवं सात प्रश्न
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
सुनहु तात यह अकथ कहानी। समुझत बनइ न जाइ बखानी ॥
ईस्वर अंस जीव अबिनासी। चेतन अमल सहज सुख रासी ॥
सो मायाबस भयउ गोसाईं। बँध्यो कीर मरकट की नाई ॥
जड़ चेतनहि ग्रंथि परि गई। जदपि मृषा छूटत कठिनई ॥
तब ते जीव भयउ संसारी। छूट न ग्रंथि न होइ सुखारी ॥
श्रुति पुरान बहु कहेउ उपाई। छूट न अधिक अधिक अरुझाई ॥
जीव हृदयँ तम मोह बिसेषी। ग्रंथि छूट किमि परइ न देखी ॥
अस संजोग ईस जब करई। तबहुँ कदाचित सो निरुअरई ॥
सात्त्विक श्रद्धा धेनु सुहाई। जौं हरि कृपाँ हृदयँ बस आई ॥
जप तप ब्रत जम नियम अपारा। जे श्रुति कह सुभ धर्म अचारा ॥
तेइ तृन हरित चरै जब गाई। भाव बच्छ सिसु पाइ पेन्हाई ॥
नोइ निबृत्ति पात्र बिस्वासा। निर्मल मन अहीर निज दासा ॥
परम धर्ममय पय दुहि भाई। अवटै अनल अकाम बिहाई ॥
तोष मरुत तब छमाँ जुड़ावै। धृति सम जावनु देइ जमावै ॥
मुदिताँ मथैं बिचार मथानी। दम अधार रजु सत्य सुबानी ॥
तब मथि काढ़ि लेइ नवनीता। बिमल बिराग सुभग सुपुनीता ॥
दो.  जोग अगिनि करि प्रगट तब कर्म सुभासुभ लाइ।
बुद्धि सिरावैं ग्यान घृत ममता मल जरि जाइ ॥ ११७(क) ॥
तब बिग्यानरूपिनि बुद्धि बिसद घृत पाइ।
चित्त दिआ भरि धरै दृढ़ समता दिअटि बनाइ ॥ ११७(ख) ॥
Roman (IAST)
sunahu tāta yaha akatha kahānī| samujhata banai na jāi bakhānī ||
īsvara aṃsa jīva abināsī| cetana amala sahaja sukha rāsī ||
so māyābasa bhayau gosāīṃ| ba~dhyo kīra marakaṭa kī nāī ||
jaḍa़ cetanahi graṃthi pari gaī| jadapi mṛṣā chūṭata kaṭhinaī ||
taba te jīva bhayau saṃsārī| chūṭa na graṃthi na hoi sukhārī ||
śruti purāna bahu kaheu upāī| chūṭa na adhika adhika arujhāī ||
jīva hṛdaya~ tama moha biseṣī| graṃthi chūṭa kimi parai na dekhī ||
asa saṃjoga īsa jaba karaī| tabahu~ kadācita so niruaraī ||
sāttvika śraddhā dhenu suhāī| jauṃ hari kṛpā~ hṛdaya~ basa āī ||
japa tapa brata jama niyama apārā| je śruti kaha subha dharma acārā ||
tei tṛna harita carai jaba gāī| bhāva baccha sisu pāi penhāī ||
noi nibṛtti pātra bisvāsā| nirmala mana ahīra nija dāsā ||
parama dharmamaya paya duhi bhāī| avaṭai anala akāma bihāī ||
toṣa maruta taba chamā~ juḍa़āvai| dhṛti sama jāvanu dei jamāvai ||
muditā~ mathaiṃ bicāra mathānī| dama adhāra raju satya subānī ||
taba mathi kāḍha़i lei navanītā| bimala birāga subhaga supunītā ||
do.  joga agini kari pragaṭa taba karma subhāsubha lāi|
buddhi sirāvaiṃ gyāna ghṛta mamatā mala jari jāi || 117(ka) ||
taba bigyānarūpini buddhi bisada ghṛta pāi|
citta diā bhari dharai dṛḍha़ samatā diaṭi banāi || 117(kha) ||
Simple transliteration
sunahu tata yaha akatha kahani samujhata banai na jai bakhani 
isvara amsa jiva abinasi cetana amala sahaja sukha rasi 
so mayabasa bhayau gosaim ba~dhyo kira marakata ki nai 
jada़ cetanahi gramthi pari gai jadapi mrisha chutata kathinai 
taba te jiva bhayau samsari chuta na gramthi na hoi sukhari 
shruti purana bahu kaheu upai chuta na adhika adhika arujhai 
jiva hridaya~ tama moha biseshi gramthi chuta kimi parai na dekhi 
asa samjoga isa jaba karai tabahu~ kadacita so niruarai 
sattvika shraddha dhenu suhai jaum hari kripa~ hridaya~ basa ai 
japa tapa brata jama niyama apara je shruti kaha subha dharma acara 
tei trina harita carai jaba gai bhava baccha sisu pai penhai 
noi nibritti patra bisvasa nirmala mana ahira nija dasa 
parama dharmamaya paya duhi bhai avatai anala akama bihai 
tosha maruta taba chama~ juda़avai dhriti sama javanu dei jamavai 
mudita~ mathaim bicara mathani dama adhara raju satya subani 
taba mathi kadha़i lei navanita bimala biraga subhaga supunita 
do.  joga agini kari pragata taba karma subhasubha lai
buddhi siravaim gyana ghrita mamata mala jari jai  117(ka) 
taba bigyanarupini buddhi bisada ghrita pai
citta dia bhari dharai dridha़ samata diati banai  117(kha) 
Meaning (English)

This is an ineffable tale, says Bhushundi — comprehensible but hard to narrate. The jiva is a fragment of God — imperishable, conscious, pure, a natural ocean of bliss — yet it has fallen under Maya's power, bound like a parrot or a monkey. A knot has formed between the inert (jada) and the conscious (chetana) — false though it is, it is hard to untie. From that moment the jiva became worldly; the scriptures prescribe many remedies, but the knot only tangles further, for the darkness of delusion inside the heart is vast. Only when God wills does it sometimes loosen. Then Tulsidas presents a beautiful extended metaphor: sattvic faith is a fine cow; scriptural disciplines (japa, tapas, vrata, yama, niyama) are green grass; devotional feeling is the calf coaxing the milk; renunciation is the vessel, faith the cowherd-attendant, and one's own pure heart the milkman. Milking the supremely righteous milk, boiling it on the fire of desirelessness, cooling it with the wind of contentment, setting it with the culture of steadiness (dhrti), churning it with the churning-rod of joy (mudita), with the cord of self-restraint and the true churning-word — the pure butter of holy detachment (vairagya) emerges. Placed on the fire of yoga-practice with the fuel of good and bad karma, the intellect clarifies it into the pure ghee of knowledge — burning away the impurity of attachment.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

भुशुण्डि कहते हैं — यह अकथनीय कहानी है; समझने योग्य है पर बखान करना कठिन है। जीव ईश्वर का अंश है — अविनाशी, चेतन, अमल और स्वभाव से सुख का सागर; किंतु वह माया के वश में हो गया, जैसे तोता और बंदर की तरह बँध जाता है। जड़ और चेतन की गाँठ पड़ गई — यद्यपि यह गाँठ मिथ्या है, फिर भी छूटती कठिनाई से है। तब से जीव संसारी हो गया; श्रुति-पुराण अनेक उपाय बताते हैं पर गाँठ छूटने की बजाय और उलझती जाती है, क्योंकि जीव के हृदय में मोह-तम बहुत गहरा है। यदि ईश्वर संयोग करे तो कभी-कभी वह गाँठ खुलती है। तब एक रूपक आता है — सात्त्विक श्रद्धा एक सुंदर गाय है; जप-तप-व्रत-यम-नियम हरे तृण हैं; भावना बछड़ा है; निवृत्ति पात्र है, विश्वास आहीर है; परमधर्ममय दूध दुहकर, अकाम-अग्नि पर उबालकर, तोष-वायु से ठंडा कर, धृति से जमाकर, मुदिता-मथानी से बिलोकर, दम की रस्सी और सत्य-मंथन-वाणी से मथते हैं — तब निर्मल वैराग्य-रूपी नवनीत निकलता है। योग-अग्नि में शुभाशुभ कर्म मिलाकर, बुद्धि से घृत-रूप ज्ञान तपाते हैं — ममता की मैल जल जाती है।

About this verse

This is verse 118 of 132 in Uttar Kand (उत्तरकाण्ड), from the section “Knowledge, Devotion & the Seven Questions” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Uttar Kand Verse 118: sunahu tata yaha akatha kahani samujhata — Meaning | VedKosh