Skip to content
Uttar Kand · Verse 112

Uttar Kand Verse 112

उत्तरकाण्ड · ज्ञान-भक्ति विवेक एवं सात प्रश्न
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
सुनि मम बचन बिनीत मृदु मुनि कृपाल खगराज।
मोहि सादर पूँछत भए द्विज आयहु केहि काज ॥ ११०(ग) ॥
तब मैं कहा कृपानिधि तुम्ह सर्बग्य सुजान।
सगुन ब्रह्म अवराधन मोहि कहहु भगवान ॥ ११०(घ) ॥
तब मुनिष रघुपति गुन गाथा। कहे कछुक सादर खगनाथा ॥
ब्रह्मग्यान रत मुनि बिग्यानि। मोहि परम अधिकारी जानी ॥
लागे करन ब्रह्म उपदेसा। अज अद्वेत अगुन हृदयेसा ॥
अकल अनीह अनाम अरुपा। अनुभव गम्य अखंड अनूपा ॥
मन गोतीत अमल अबिनासी। निर्बिकार निरवधि सुख रासी ॥
सो तैं ताहि तोहि नहिं भेदा। बारि बीचि इव गावहि बेदा ॥
बिबिध भाँति मोहि मुनि समुझावा। निर्गुन मत मम हृदयँ न आवा ॥
पुनि मैं कहेउँ नाइ पद सीसा। सगुन उपासन कहहु मुनीसा ॥
राम भगति जल मम मन मीना। किमि बिलगाइ मुनीस प्रबीना ॥
सोइ उपदेस कहहु करि दाया। निज नयनन्हि देखौं रघुराया ॥
भरि लोचन बिलोकि अवधेसा। तब सुनिहउँ निर्गुन उपदेसा ॥
मुनि पुनि कहि हरिकथा अनूपा। खंडि सगुन मत अगुन निरूपा ॥
तब मैं निर्गुन मत कर दूरी। सगुन निरूपउँ करि हठ भूरी ॥
उत्तर प्रतिउत्तर मैं कीन्हा। मुनि तन भए क्रोध के चीन्हा ॥
सुनु प्रभु बहुत अवग्या किएँ। उपज क्रोध ग्यानिन्ह के हिएँ ॥
अति संघरषन जौं कर कोई। अनल प्रगट चंदन ते होई ॥
दो.  -बारंबार सकोप मुनि करइ निरुपन ग्यान।
मैं अपनें मन बैठ तब करउँ बिबिध अनुमान ॥ १११(क) ॥
क्रोध कि द्वेतबुद्धि बिनु द्वैत कि बिनु अग्यान।
मायाबस परिछिन्न जड़ जीव कि ईस समान ॥ १११(ख) ॥
Roman (IAST)
suni mama bacana binīta mṛdu muni kṛpāla khagarāja|
mohi sādara pū~chata bhae dvija āyahu kehi kāja || 110(ga) ||
taba maiṃ kahā kṛpānidhi tumha sarbagya sujāna|
saguna brahma avarādhana mohi kahahu bhagavāna || 110(gha) ||
taba muniṣa raghupati guna gāthā| kahe kachuka sādara khaganāthā ||
brahmagyāna rata muni bigyāni| mohi parama adhikārī jānī ||
lāge karana brahma upadesā| aja adveta aguna hṛdayesā ||
akala anīha anāma arupā| anubhava gamya akhaṃḍa anūpā ||
mana gotīta amala abināsī| nirbikāra niravadhi sukha rāsī ||
so taiṃ tāhi tohi nahiṃ bhedā| bāri bīci iva gāvahi bedā ||
bibidha bhā~ti mohi muni samujhāvā| nirguna mata mama hṛdaya~ na āvā ||
puni maiṃ kaheu~ nāi pada sīsā| saguna upāsana kahahu munīsā ||
rāma bhagati jala mama mana mīnā| kimi bilagāi munīsa prabīnā ||
soi upadesa kahahu kari dāyā| nija nayananhi dekhauṃ raghurāyā ||
bhari locana biloki avadhesā| taba sunihau~ nirguna upadesā ||
muni puni kahi harikathā anūpā| khaṃḍi saguna mata aguna nirūpā ||
taba maiṃ nirguna mata kara dūrī| saguna nirūpau~ kari haṭha bhūrī ||
uttara pratiuttara maiṃ kīnhā| muni tana bhae krodha ke cīnhā ||
sunu prabhu bahuta avagyā kie~| upaja krodha gyāninha ke hie~ ||
ati saṃgharaṣana jauṃ kara koī| anala pragaṭa caṃdana te hoī ||
do.  -bāraṃbāra sakopa muni karai nirupana gyāna|
maiṃ apaneṃ mana baiṭha taba karau~ bibidha anumāna || 111(ka) ||
krodha ki dvetabuddhi binu dvaita ki binu agyāna|
māyābasa parichinna jaḍa़ jīva ki īsa samāna || 111(kha) ||
Simple transliteration
suni mama bacana binita mridu muni kripala khagaraja
mohi sadara pu~chata bhae dvija ayahu kehi kaja  110(ga) 
taba maim kaha kripanidhi tumha sarbagya sujana
saguna brahma avaradhana mohi kahahu bhagavana  110(gha) 
taba munisha raghupati guna gatha kahe kachuka sadara khaganatha 
brahmagyana rata muni bigyani mohi parama adhikari jani 
lage karana brahma upadesa aja adveta aguna hridayesa 
akala aniha anama arupa anubhava gamya akhamda anupa 
mana gotita amala abinasi nirbikara niravadhi sukha rasi 
so taim tahi tohi nahim bheda bari bici iva gavahi beda 
bibidha bha~ti mohi muni samujhava nirguna mata mama hridaya~ na ava 
puni maim kaheu~ nai pada sisa saguna upasana kahahu munisa 
rama bhagati jala mama mana mina kimi bilagai munisa prabina 
soi upadesa kahahu kari daya nija nayananhi dekhaum raghuraya 
bhari locana biloki avadhesa taba sunihau~ nirguna upadesa 
muni puni kahi harikatha anupa khamdi saguna mata aguna nirupa 
taba maim nirguna mata kara duri saguna nirupau~ kari hatha bhuri 
uttara pratiuttara maim kinha muni tana bhae krodha ke cinha 
sunu prabhu bahuta avagya kie~ upaja krodha gyaninha ke hie~ 
ati samgharashana jaum kara koi anala pragata camdana te hoi 
do.  -barambara sakopa muni karai nirupana gyana
maim apanem mana baitha taba karau~ bibidha anumana  111(ka) 
krodha ki dvetabuddhi binu dvaita ki binu agyana
mayabasa parichinna jada़ jiva ki isa samana  111(kha) 
Meaning (English)

The compassionate sage Lomasa, hearing Bhushundi's humble words, asked why he had come. Bhushundi requested instruction on the worship of Saguna Brahman. The sage, considering Bhushundi fit for the highest teaching, began expounding Nirguna Brahman — birthless, non-dual, attributeless, beyond mind and senses, indivisible, pure, an infinite ocean of bliss; the Vedas declare jiva and Brahman to be like wave and water. But this Nirguna doctrine did not enter Bhushundi's heart. He again bowed and said: 'The water of Ram-bhakti is the very life of the fish that is my mind — how can the wise sage separate them? Show me Saguna worship; let me first behold Raghunath with these eyes, then I will hear the Nirguna teaching.' They argued back and forth, and finally signs of anger appeared on the sage's body — for even in a jnani, anger arises from a sense of duality, and excessive friction can produce fire even from sandalwood.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

हे खगराज, मेरे विनम्र और कोमल वचन सुनकर कृपालु मुनि लोमस ने आदरपूर्वक मुझसे पूछा — द्विज, किस प्रयोजन से आए हो? मैंने कहा — हे कृपानिधि, आप सर्वज्ञ हैं; कृपया मुझे सगुण ब्रह्म की आराधना का उपाय बताइए। तब मुनि ने रघुपति के गुण-कथन के पश्चात् निर्गुण ब्रह्म का उपदेश दिया — अजन्मा, अद्वैत, अगुण, मन-इंद्रिय-अतीत, अखंड, अमल, नित्य-आनंदमय; वेद कहते हैं कि जीव और ब्रह्म में जल और तरंग जैसा भेद है। यह निर्गुण मत मेरे हृदय में न समाया। मैंने फिर चरणों में माथा नवाया और कहा — प्रभु, राम-भक्ति का जल ही मेरे मन-मीन का जीवन है; मुझे सगुण उपासना का मार्ग बताइए, पहले अवधेश का दर्शन करूँ, तब निर्गुण सुनूँगा। मुनि बार-बार अगुण-निरूपण करते रहे और मैं बार-बार सगुण पक्ष को स्थापित करता रहा, यहाँ तक कि मुनि के तन पर क्रोध के चिह्न प्रकट हो गए।

About this verse

This is verse 112 of 132 in Uttar Kand (उत्तरकाण्ड), from the section “Knowledge, Devotion & the Seven Questions” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Uttar Kand Verse 112: suni mama bacana binita mridu muni — Meaning | VedKosh