Skip to content
Uttar Kand · Verse 111

Uttar Kand Verse 111

उत्तरकाण्ड · ज्ञान-भक्ति विवेक एवं सात प्रश्न
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
जोइ तनु धरउँ तजउँ पुनि अनायास हरिजान।
जिमि नूतन पट पहिरइ नर परिहरइ पुरान ॥ १०९(ग) ॥
सिवँ राखी श्रुति नीति अरु मैं नहिं पावा क्लेस।
एहि बिधि धरेउँ बिबिध तनु ग्यान न गयउ खगेस ॥ १०९(घ) ॥
त्रिजग देव नर जोइ तनु धरउँ। तहँ तहँ राम भजन अनुसरऊँ ॥
एक सूल मोहि बिसर न काऊ। गुर कर कोमल सील सुभाऊ ॥
चरम देह द्विज कै मैं पाई। सुर दुर्लभ पुरान श्रुति गाई ॥
खेलउँ तहूँ बालकन्ह मीला। करउँ सकल रघुनायक लीला ॥
प्रौढ़ भएँ मोहि पिता पढ़ावा। समझउँ सुनउँ गुनउँ नहिं भावा ॥
मन ते सकल बासना भागी। केवल राम चरन लय लागी ॥
कहु खगेस अस कवन अभागी। खरी सेव सुरधेनुहि त्यागी ॥
प्रेम मगन मोहि कछु न सोहाई। हारेउ पिता पढ़ाइ पढ़ाई ॥
भए कालबस जब पितु माता। मैं बन गयउँ भजन जनत्राता ॥
जहँ जहँ बिपिन मुनीस्वर पावउँ। आश्रम जाइ जाइ सिरु नावउँ ॥
बूझत तिन्हहि राम गुन गाहा। कहहिं सुनउँ हरषित खगनाहा ॥
सुनत फिरउँ हरि गुन अनुबादा। अब्याहत गति संभु प्रसादा ॥
छूटी त्रिबिध ईषना गाढ़ी। एक लालसा उर अति बाढ़ी ॥
राम चरन बारिज जब देखौं। तब निज जन्म सफल करि लेखौं ॥
जेहि पूँछउँ सोइ मुनि अस कहई। ईस्वर सर्ब भूतमय अहई ॥
निर्गुन मत नहिं मोहि सोहाई। सगुन ब्रह्म रति उर अधिकाई ॥
दो.  गुर के बचन सुरति करि राम चरन मनु लाग।
रघुपति जस गावत फिरउँ छन छन नव अनुराग ॥ ११०(क) ॥
मेरु सिखर बट छायाँ मुनि लोमस आसीन।
देखि चरन सिरु नायउँ बचन कहेउँ अति दीन ॥ ११०(ख) ॥
Roman (IAST)
joi tanu dharau~ tajau~ puni anāyāsa harijāna|
jimi nūtana paṭa pahirai nara pariharai purāna || 109(ga) ||
siva~ rākhī śruti nīti aru maiṃ nahiṃ pāvā klesa|
ehi bidhi dhareu~ bibidha tanu gyāna na gayau khagesa || 109(gha) ||
trijaga deva nara joi tanu dharau~| taha~ taha~ rāma bhajana anusaraū~ ||
eka sūla mohi bisara na kāū| gura kara komala sīla subhāū ||
carama deha dvija kai maiṃ pāī| sura durlabha purāna śruti gāī ||
khelau~ tahū~ bālakanha mīlā| karau~ sakala raghunāyaka līlā ||
prauḍha़ bhae~ mohi pitā paḍha़āvā| samajhau~ sunau~ gunau~ nahiṃ bhāvā ||
mana te sakala bāsanā bhāgī| kevala rāma carana laya lāgī ||
kahu khagesa asa kavana abhāgī| kharī seva suradhenuhi tyāgī ||
prema magana mohi kachu na sohāī| hāreu pitā paḍha़āi paḍha़āī ||
bhae kālabasa jaba pitu mātā| maiṃ bana gayau~ bhajana janatrātā ||
jaha~ jaha~ bipina munīsvara pāvau~| āśrama jāi jāi siru nāvau~ ||
būjhata tinhahi rāma guna gāhā| kahahiṃ sunau~ haraṣita khaganāhā ||
sunata phirau~ hari guna anubādā| abyāhata gati saṃbhu prasādā ||
chūṭī tribidha īṣanā gāḍha़ī| eka lālasā ura ati bāḍha़ī ||
rāma carana bārija jaba dekhauṃ| taba nija janma saphala kari lekhauṃ ||
jehi pū~chau~ soi muni asa kahaī| īsvara sarba bhūtamaya ahaī ||
nirguna mata nahiṃ mohi sohāī| saguna brahma rati ura adhikāī ||
do.  gura ke bacana surati kari rāma carana manu lāga|
raghupati jasa gāvata phirau~ chana chana nava anurāga || 110(ka) ||
meru sikhara baṭa chāyā~ muni lomasa āsīna|
dekhi carana siru nāyau~ bacana kaheu~ ati dīna || 110(kha) ||
Simple transliteration
joi tanu dharau~ tajau~ puni anayasa harijana
jimi nutana pata pahirai nara pariharai purana  109(ga) 
siva~ rakhi shruti niti aru maim nahim pava klesa
ehi bidhi dhareu~ bibidha tanu gyana na gayau khagesa  109(gha) 
trijaga deva nara joi tanu dharau~ taha~ taha~ rama bhajana anusarau~ 
eka sula mohi bisara na kau gura kara komala sila subhau 
carama deha dvija kai maim pai sura durlabha purana shruti gai 
khelau~ tahu~ balakanha mila karau~ sakala raghunayaka lila 
praudha़ bhae~ mohi pita padha़ava samajhau~ sunau~ gunau~ nahim bhava 
mana te sakala basana bhagi kevala rama carana laya lagi 
kahu khagesa asa kavana abhagi khari seva suradhenuhi tyagi 
prema magana mohi kachu na sohai hareu pita padha़ai padha़ai 
bhae kalabasa jaba pitu mata maim bana gayau~ bhajana janatrata 
jaha~ jaha~ bipina munisvara pavau~ ashrama jai jai siru navau~ 
bujhata tinhahi rama guna gaha kahahim sunau~ harashita khaganaha 
sunata phirau~ hari guna anubada abyahata gati sambhu prasada 
chuti tribidha ishana gadha़i eka lalasa ura ati badha़i 
rama carana barija jaba dekhaum taba nija janma saphala kari lekhaum 
jehi pu~chau~ soi muni asa kahai isvara sarba bhutamaya ahai 
nirguna mata nahim mohi sohai saguna brahma rati ura adhikai 
do.  gura ke bacana surati kari rama carana manu laga
raghupati jasa gavata phirau~ chana chana nava anuraga  110(ka) 
meru sikhara bata chaya~ muni lomasa asina
dekhi carana siru nayau~ bacana kaheu~ ati dina  110(kha) 
Meaning (English)

Kakbhushundi tells Garuda: I assume and shed bodies as effortlessly as a man changes old clothes for new — taking various forms among animals, gods and humans, always following Ram-bhajan in each birth, never losing the knowledge Shiva granted me. One grief alone never leaves me — I cannot forget my guru's gentle, loving nature. Born in a Brahmin body (coveted even by gods), I left home after my parents passed, wandered the forests, bowed at sages' hermitages, heard Ram's glory from them, and roamed listening to Hari-katha. By Lord Shiva's grace my movement is unobstructed. All three deep desires (for offspring, wealth, and worlds) fell away; only one longing grew strong in my heart — to behold the lotus feet of Ram and count my birth fulfilled.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

काकभुशुण्डि कहते हैं — हे खगेश, मैं जो भी शरीर धारण करता हूँ, उसे उसी प्रकार सहज ही त्याग देता हूँ जैसे मनुष्य पुराना वस्त्र उतार कर नया पहन लेता है। शिव की कृपा से वेद-विहित मर्यादा की रक्षा करते हुए मैंने अनेक योनियाँ धारण कीं, किंतु ज्ञान कभी लुप्त नहीं हुआ। मैं त्रियग्, देव और मनुष्य — जो भी शरीर पाऊँ — वहाँ-वहाँ रामभजन का ही अनुसरण करता हूँ। एक ही पीड़ा मुझे सदा सताती है — गुरु का कोमल शील और उनका वात्सल्य-स्वभाव मैं कभी नहीं भूल पाता। ब्राह्मण-जन्म मिला, माता-पिता के जाने पर वन गया, मुनिश्रेष्ठों के आश्रमों में शीश नवाया, उनसे राम-गुण-गाथा सुनी और सर्वत्र श्रीहरि-कथा सुनता हुआ विचरण किया — तीनों इषणाएँ छूट गईं, एकमात्र राम-चरण-दर्शन की लालसा बढ़ती रही।

About this verse

This is verse 111 of 132 in Uttar Kand (उत्तरकाण्ड), from the section “Knowledge, Devotion & the Seven Questions” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Uttar Kand Verse 111: joi tanu dharau~ tajau~ puni anayasa — Meaning | VedKosh