Skip to content
Uttar Kand · Verse 102

Uttar Kand Verse 102

उत्तरकाण्ड · भुशुण्डि के पूर्वजन्म एवं शिव-स्तुति
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
छं.  बहु दाम सँवारहिं धाम जती। बिषया हरि लीन्हि न रहि बिरती ॥
तपसी धनवंत दरिद्र गृही। कलि कौतुक तात न जात कही ॥
कुलवंति निकारहिं नारि सती। गृह आनिहिं चेरी निबेरि गती ॥
सुत मानहिं मातु पिता तब लौं। अबलानन दीख नहीं जब लौं ॥
ससुरारि पिआरि लगी जब तें। रिपरूप कुटुंब भए तब तें ॥
नृप पाप परायन धर्म नहीं। करि दंड बिडंब प्रजा नितहीं ॥
धनवंत कुलीन मलीन अपी। द्विज चिन्ह जनेउ उघार तपी ॥
नहिं मान पुरान न बेदहि जो। हरि सेवक संत सही कलि सो।
कबि बृंद उदार दुनी न सुनी। गुन दूषक ब्रात न कोऽपि गुनी ॥
कलि बारहिं बार दुकाल परै। बिनु अन्न दुखी सब लोग मरै ॥
दो.  सुनु खगेस कलि कपट हठ दंभ द्वेष पाषंड।
मान मोह मारादि मद ब्यापि रहे ब्रह्मंड ॥ १०१(क) ॥
तामस धर्म करहिं नर जप तप ब्रत मख दान।
देव न बरषहिं धरनीं बए न जामहिं धान ॥ १०१(ख) ॥
Roman (IAST)
chaṃ.  bahu dāma sa~vārahiṃ dhāma jatī| biṣayā hari līnhi na rahi biratī ||
tapasī dhanavaṃta daridra gṛhī| kali kautuka tāta na jāta kahī ||
kulavaṃti nikārahiṃ nāri satī| gṛha ānihiṃ cerī niberi gatī ||
suta mānahiṃ mātu pitā taba lauṃ| abalānana dīkha nahīṃ jaba lauṃ ||
sasurāri piāri lagī jaba teṃ| riparūpa kuṭuṃba bhae taba teṃ ||
nṛpa pāpa parāyana dharma nahīṃ| kari daṃḍa biḍaṃba prajā nitahīṃ ||
dhanavaṃta kulīna malīna apī| dvija cinha janeu ughāra tapī ||
nahiṃ māna purāna na bedahi jo| hari sevaka saṃta sahī kali so|
kabi bṛṃda udāra dunī na sunī| guna dūṣaka brāta na ko'pi gunī ||
kali bārahiṃ bāra dukāla parai| binu anna dukhī saba loga marai ||
do.  sunu khagesa kali kapaṭa haṭha daṃbha dveṣa pāṣaṃḍa|
māna moha mārādi mada byāpi rahe brahmaṃḍa || 101(ka) ||
tāmasa dharma karahiṃ nara japa tapa brata makha dāna|
deva na baraṣahiṃ dharanīṃ bae na jāmahiṃ dhāna || 101(kha) ||
Simple transliteration
cham.  bahu dama sa~varahim dhama jati bishaya hari linhi na rahi birati 
tapasi dhanavamta daridra grihi kali kautuka tata na jata kahi 
kulavamti nikarahim nari sati griha anihim ceri niberi gati 
suta manahim matu pita taba laum abalanana dikha nahim jaba laum 
sasurari piari lagi jaba tem riparupa kutumba bhae taba tem 
nripa papa parayana dharma nahim kari damda bidamba praja nitahim 
dhanavamta kulina malina api dvija cinha janeu ughara tapi 
nahim mana purana na bedahi jo hari sevaka samta sahi kali so
kabi brimda udara duni na suni guna dushaka brata na ko'pi guni 
kali barahim bara dukala parai binu anna dukhi saba loga marai 
do.  sunu khagesa kali kapata hatha dambha dvesha pashamda
mana moha maradi mada byapi rahe brahmamda  101(ka) 
tamasa dharma karahim nara japa tapa brata makha dana
deva na barashahim dharanim bae na jamahim dhana  101(kha) 
Meaning (English)

Bhushundi enumerates further signs of Kali in chhandas: wandering ascetics accumulate wealth while householders grow destitute; chaste wives of noble birth are expelled and slave-girls brought in their place; sons obey parents only until they see a woman's face, and from the moment the wife arrives, the family becomes like enemies. Kings are devoted to sin and perpetually harass the people. Poets are generous but the world will not hear them; there are none virtuous, only many who slander virtue. The dohas declare: O Garuda, deceit, stubbornness, hypocrisy, hatred, irreligion, pride, delusion, and arrogance pervade the entire universe in Kali; even acts of japa, austerity, sacrifice, and charity are performed in a spirit of darkness (tamas), and so the gods withhold rain and crops will not grow.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

भुशुण्डि जी आगे छंद में कलियुग के और लक्षण बताते हैं — तपस्वी (जती) धनवान बन जाते हैं और गृहस्थ दरिद्र हो जाते हैं; कुलीन स्त्रियों को घर से निकाल दिया जाता है और दासियाँ लाई जाती हैं। पुत्र माता-पिता को तब तक मानते हैं जब तक उनकी प्रिया नहीं आती, फिर सास-ससुर शत्रु जैसे लगते हैं। राजा पाप-परायण होते हैं और प्रजा को सताते हैं। धनवान और कुलीन भी मलिन आचरण करते हैं। कवि समुदाय उदार है किंतु संसार उन्हें नहीं सुनता; गुणी कोई नहीं, गुणों की निंदा करने वाले ही अनेक हैं। दोहे में कहा — हे खगेश, कलि में कपट, हठ, दंभ, द्वेष, पाखंड, मान, मोह, मद आदि सारे ब्रह्मांड में व्याप्त हैं; तामसिक भाव से जप-तप-यज्ञ-दान होते हैं, इसीलिए देव वर्षा नहीं करते और धान नहीं उगता।

About this verse

This is verse 102 of 132 in Uttar Kand (उत्तरकाण्ड), from the section “Bhushundi's Former Births & the Hymn to Shiva” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Uttar Kand Verse 102: cham. bahu dama sa~varahim dhama jati — Meaning | VedKosh