Skip to content
Lanka Kand · Verse 78

Lanka Kand Verse 78

लंकाकाण्ड · लक्ष्मण-शक्ति एवं संजीवनी
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
हरषि राम भेंटेउ हनुमाना। अति कृतग्य प्रभु परम सुजाना ॥
तुरत बैद तब कीन्ह उपाई। उठि बैठे लछिमन हरषाई ॥
हृदयँ लाइ प्रभु भेंटेउ भ्राता। हरषे सकल भालु कपि ब्राता ॥
कपि पुनि बैद तहाँ पहुँचावा। जेहि बिधि तबहिं ताहि लइ आवा ॥
यह बृत्तांत दसानन सुनेऊ। अति बिषाद पुनि पुनि सिर धुनेऊ ॥
ब्याकुल कुंभकरन पहिं आवा। बिबिध जतन करि ताहि जगावा ॥
जागा निसिचर देखिअ कैसा। मानहुँ कालु देह धरि बैसा ॥
कुंभकरन बूझा कहु भाई। काहे तव मुख रहे सुखाई ॥
कथा कही सब तेहिं अभिमानी। जेहि प्रकार सीता हरि आनी ॥
तात कपिन्ह सब निसिचर मारे। महामहा जोधा संघारे ॥
दुर्मुख सुररिपु मनुज अहारी। भट अतिकाय अकंपन भारी ॥
अपर महोदर आदिक बीरा। परे समर महि सब रनधीरा ॥
दो.  सुनि दसकंधर बचन तब कुंभकरन बिलखान।
जगदंबा हरि आनि अब सठ चाहत कल्यान ॥ ६२ ॥
Roman (IAST)
haraṣi rāma bheṃṭeu hanumānā| ati kṛtagya prabhu parama sujānā ||
turata baida taba kīnha upāī| uṭhi baiṭhe lachimana haraṣāī ||
hṛdaya~ lāi prabhu bheṃṭeu bhrātā| haraṣe sakala bhālu kapi brātā ||
kapi puni baida tahā~ pahu~cāvā| jehi bidhi tabahiṃ tāhi lai āvā ||
yaha bṛttāṃta dasānana suneū| ati biṣāda puni puni sira dhuneū ||
byākula kuṃbhakarana pahiṃ āvā| bibidha jatana kari tāhi jagāvā ||
jāgā nisicara dekhia kaisā| mānahu~ kālu deha dhari baisā ||
kuṃbhakarana būjhā kahu bhāī| kāhe tava mukha rahe sukhāī ||
kathā kahī saba tehiṃ abhimānī| jehi prakāra sītā hari ānī ||
tāta kapinha saba nisicara māre| mahāmahā jodhā saṃghāre ||
durmukha suraripu manuja ahārī| bhaṭa atikāya akaṃpana bhārī ||
apara mahodara ādika bīrā| pare samara mahi saba ranadhīrā ||
do.  suni dasakaṃdhara bacana taba kuṃbhakarana bilakhāna|
jagadaṃbā hari āni aba saṭha cāhata kalyāna || 62 ||
Simple transliteration
harashi rama bhemteu hanumana ati kritagya prabhu parama sujana 
turata baida taba kinha upai uthi baithe lachimana harashai 
hridaya~ lai prabhu bhemteu bhrata harashe sakala bhalu kapi brata 
kapi puni baida taha~ pahu~cava jehi bidhi tabahim tahi lai ava 
yaha brittamta dasanana suneu ati bishada puni puni sira dhuneu 
byakula kumbhakarana pahim ava bibidha jatana kari tahi jagava 
jaga nisicara dekhia kaisa manahu~ kalu deha dhari baisa 
kumbhakarana bujha kahu bhai kahe tava mukha rahe sukhai 
katha kahi saba tehim abhimani jehi prakara sita hari ani 
tata kapinha saba nisicara mare mahamaha jodha samghare 
durmukha suraripu manuja ahari bhata atikaya akampana bhari 
apara mahodara adika bira pare samara mahi saba ranadhira 
do.  suni dasakamdhara bacana taba kumbhakarana bilakhana
jagadamba hari ani aba satha cahata kalyana  62 
Meaning (English)

Ram joyfully embraced Hanuman, his heart full of gratitude — for the lord is supremely thankful and all-knowing. Sushen the physician acted at once and Lakshman rose with joy. Ram clasped his brother to his heart; the whole assembly of bears and monkeys rejoiced. Hanuman returned Sushen to Lanka exactly as he had brought him. When the news reached Ravan he was overwhelmed with grief and beat his head repeatedly. In desperation he went to Kumbhakaran and woke him with great effort. The awakened Kumbhakaran was fearsome to behold — as though Death itself had taken a body. He asked why Ravan's face was so drawn. The proud Ravan narrated everything: how he had abducted Sita, how the monkeys had slain all his great warriors — Durmukhа, the demon who preyed on men, Atikay, Akampan, Mahodar and many other battle-steadfast heroes had fallen on the field. Hearing all this Kumbhakaran wept and said: 'Fool — you abducted the World-Mother and now you seek your own welfare?'

Meaning (Hindi) · भावार्थ

राम ने प्रसन्न होकर हनुमान को आलिंगन किया — प्रभु परम कृतज्ञ और परम सुजान हैं। वैद्य सुषेण ने तत्काल उपाय किया और लक्ष्मण हर्षित होकर उठ बैठे। प्रभु ने हृदय से लगाकर भाई से भेंट की और सभी भालू-वानर हर्षित हो उठे। हनुमान ने वैद्य को उसी प्रकार वापस पहुँचाया जैसे लाए थे। यह समाचार रावण को मिला तो वह अत्यन्त विषाद में बार-बार सिर धुनने लगा। व्याकुल रावण कुम्भकर्ण के पास गया और अनेक यत्नों से उसे जगाया। जागे हुए कुम्भकर्ण का रूप देखो — जैसे साक्षात् काल ने देह धारण कर ली हो। कुम्भकर्ण ने पूछा — भाई, क्या बात है, तुम्हारा मुँह क्यों सूखा पड़ा है? अभिमानी रावण ने उसे सब कथा बताई — किस प्रकार सीता को हर लाया, कैसे वानरों ने सभी निशाचर योद्धाओं को मार डाला — दुर्मुख, सुरारि, मनुज-आहारी, अतिकाय, अकम्पन, महोदर आदि सभी रण-धीर शूर-वीर समरभूमि में गिर गए। यह सुनकर कुम्भकर्ण रोने लगा और बोला — रे मूर्ख, जगदम्बा सीता को हर लाया और अब कल्याण चाहता है!

About this verse

This is verse 78 of 148 in Lanka Kand (लंकाकाण्ड), from the section “Lakshman's Shakti & the Sanjivani” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Lanka Kand Verse 78: harashi rama bhemteu hanumana ati — Meaning | VedKosh