Skip to content
Lanka Kand · Verse 121

Lanka Kand Verse 121

लंकाकाण्ड · रावण-वध
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
काटत बढ़हिं सीस समुदाई। जिमि प्रति लाभ लोभ अधिकाई ॥
मरइ न रिपु श्रम भयउ बिसेषा। राम बिभीषन तन तब देखा ॥
उमा काल मर जाकीं ईछा। सो प्रभु जन कर प्रीति परीछा ॥
सुनु सरबग्य चराचर नायक। प्रनतपाल सुर मुनि सुखदायक ॥
नाभिकुंड पियूष बस याकें। नाथ जिअत रावनु बल ताकें ॥
सुनत बिभीषन बचन कृपाला। हरषि गहे कर बान कराला ॥
असुभ होन लागे तब नाना। रोवहिं खर सृकाल बहु स्वाना ॥
बोलहि खग जग आरति हेतू। प्रगट भए नभ जहँ तहँ केतू ॥
दस दिसि दाह होन अति लागा। भयउ परब बिनु रबि उपरागा ॥
मंदोदरि उर कंपति भारी। प्रतिमा स्त्रवहिं नयन मग बारी ॥
छं.  प्रतिमा रुदहिं पबिपात नभ अति बात बह डोलति मही।
बरषहिं बलाहक रुधिर कच रज असुभ अति सक को कही ॥
उतपात अमित बिलोकि नभ सुर बिकल बोलहि जय जए।
सुर सभय जानि कृपाल रघुपति चाप सर जोरत भए ॥
दो.  खैचि सरासन श्रवन लगि छाड़े सर एकतीस।
रघुनायक सायक चले मानहुँ काल फनीस ॥ १०२ ॥
Roman (IAST)
kāṭata baḍha़hiṃ sīsa samudāī| jimi prati lābha lobha adhikāī ||
marai na ripu śrama bhayau biseṣā| rāma bibhīṣana tana taba dekhā ||
umā kāla mara jākīṃ īchā| so prabhu jana kara prīti parīchā ||
sunu sarabagya carācara nāyaka| pranatapāla sura muni sukhadāyaka ||
nābhikuṃḍa piyūṣa basa yākeṃ| nātha jiata rāvanu bala tākeṃ ||
sunata bibhīṣana bacana kṛpālā| haraṣi gahe kara bāna karālā ||
asubha hona lāge taba nānā| rovahiṃ khara sṛkāla bahu svānā ||
bolahi khaga jaga ārati hetū| pragaṭa bhae nabha jaha~ taha~ ketū ||
dasa disi dāha hona ati lāgā| bhayau paraba binu rabi uparāgā ||
maṃdodari ura kaṃpati bhārī| pratimā stravahiṃ nayana maga bārī ||
chaṃ.  pratimā rudahiṃ pabipāta nabha ati bāta baha ḍolati mahī|
baraṣahiṃ balāhaka rudhira kaca raja asubha ati saka ko kahī ||
utapāta amita biloki nabha sura bikala bolahi jaya jae|
sura sabhaya jāni kṛpāla raghupati cāpa sara jorata bhae ||
do.  khaici sarāsana śravana lagi chāḍa़e sara ekatīsa|
raghunāyaka sāyaka cale mānahu~ kāla phanīsa || 102 ||
Simple transliteration
katata badha़him sisa samudai jimi prati labha lobha adhikai 
marai na ripu shrama bhayau bisesha rama bibhishana tana taba dekha 
uma kala mara jakim icha so prabhu jana kara priti paricha 
sunu sarabagya caracara nayaka pranatapala sura muni sukhadayaka 
nabhikumda piyusha basa yakem natha jiata ravanu bala takem 
sunata bibhishana bacana kripala harashi gahe kara bana karala 
asubha hona lage taba nana rovahim khara srikala bahu svana 
bolahi khaga jaga arati hetu pragata bhae nabha jaha~ taha~ ketu 
dasa disi daha hona ati laga bhayau paraba binu rabi uparaga 
mamdodari ura kampati bhari pratima stravahim nayana maga bari 
cham.  pratima rudahim pabipata nabha ati bata baha dolati mahi
barashahim balahaka rudhira kaca raja asubha ati saka ko kahi 
utapata amita biloki nabha sura bikala bolahi jaya jae
sura sabhaya jani kripala raghupati capa sara jorata bhae 
do.  khaici sarasana shravana lagi chada़e sara ekatisa
raghunayaka sayaka cale manahu~ kala phanisa  102 
Meaning (English)

Just as greed grows greater with every gain, so Ravan's heads multiplied each time they were severed. Ram exerted himself greatly yet the enemy would not die; he then glanced toward Vibhishan — for the Lord whose very wish is death for Death itself was, in Parvati's words, merely testing his devotee's love. Vibhishan revealed the secret: a pool of nectar lay hidden in Ravan's navel-pit, and on its strength Ravan lived. The compassionate Ram joyfully took up a fearsome arrow. Instantly a host of ill omens broke out — donkeys, jackals, and dogs wailed; birds cried disaster; comets appeared in the sky; fire blazed in all ten directions; an eclipse darkened the sun without cause; Mandodari's heart shook and statues wept; lightning struck, the earth trembled, and clouds rained blood and hair. The gods, trembling with fear, cried out in victory. Ram then drew his bow to his ear and released thirty-one arrows that flew like the serpent-king of time.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

जैसे लोभ से लाभ होने पर लालच और भी बढ़ जाता है, वैसे ही काटने पर सिरों का समूह और बढ़ता जाता था। शत्रु मरता नहीं, इससे राम को भी विशेष श्रम हुआ; तब उन्होंने विभीषण के मुख की ओर देखा — उमा, जिसकी इच्छा से काल भी मरता है, वे प्रभु अपने भक्त की प्रेम-परीक्षा ले रहे थे। विभीषण ने कहा — 'हे सर्वज्ञ चराचर-नायक, प्रणतपाल, सुर-मुनि-सुखदायक, सुनिए — इसकी नाभिकुंड में अमृत का कुंड है; उसी के बल पर रावण जीवित है।' यह सुनते ही कृपालु राम ने प्रसन्नता से भयंकर बाण उठाया। तभी अनेक अशुभ संकेत प्रकट होने लगे — गधे, गीदड़, कुत्ते रोने लगे; पक्षी अमंगल बोलने लगे; आकाश में धूमकेतु प्रकट हुए; दसों दिशाओं में दाह होने लगा; बिना ग्रहण के सूर्य में उपराग हुआ; मंदोदरी का हृदय काँपने लगा और प्रतिमाएँ रोने लगीं। आकाश में उल्कापात हुआ, पृथ्वी डोली, बादलों से रक्त और केशों की वर्षा हुई। देवता व्याकुल होकर जय-जयकार करने लगे। तब राम ने धनुष को कान तक खींचकर इकतीस बाण छोड़े जो काल के फणीश की भाँति चले।

About this verse

This is verse 121 of 148 in Lanka Kand (लंकाकाण्ड), from the section “The Fall of Ravan” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Lanka Kand Verse 121: katata badha़him sisa samudai jimi prati — Meaning | VedKosh