Kishkindha Kand Verse 11
सुनत राम अति कोमल बानी। बालि सीस परसेउ निज पानी ॥ अचल करौं तनु राखहु प्राना। बालि कहा सुनु कृपानिधाना ॥ जन्म जन्म मुनि जतनु कराहीं। अंत राम कहि आवत नाहीं ॥ जासु नाम बल संकर कासी। देत सबहि सम गति अविनासी ॥ मम लोचन गोचर सोइ आवा। बहुरि कि प्रभु अस बनिहि बनावा ॥ छं. सो नयन गोचर जासु गुन नित नेति कहि श्रुति गावहीं। जिति पवन मन गो निरस करि मुनि ध्यान कबहुँक पावहीं ॥ मोहि जानि अति अभिमान बस प्रभु कहेउ राखु सरीरही। अस कवन सठ हठि काटि सुरतरु बारि करिहि बबूरही ॥ १ ॥ अब नाथ करि करुना बिलोकहु देहु जो बर मागऊँ। जेहिं जोनि जन्मौं कर्म बस तहँ राम पद अनुरागऊँ ॥ यह तनय मम सम बिनय बल कल्यानप्रद प्रभु लीजिऐ। गहि बाहँ सुर नर नाह आपन दास अंगद कीजिऐ ॥ २ ॥ दो. राम चरन दृढ़ प्रीति करि बालि कीन्ह तनु त्याग। सुमन माल जिमि कंठ ते गिरत न जानइ नाग ॥ १० ॥
sunata rāma ati komala bānī| bāli sīsa paraseu nija pānī || acala karauṃ tanu rākhahu prānā| bāli kahā sunu kṛpānidhānā || janma janma muni jatanu karāhīṃ| aṃta rāma kahi āvata nāhīṃ || jāsu nāma bala saṃkara kāsī| deta sabahi sama gati avināsī || mama locana gocara soi āvā| bahuri ki prabhu asa banihi banāvā || chaṃ. so nayana gocara jāsu guna nita neti kahi śruti gāvahīṃ| jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyāna kabahu~ka pāvahīṃ || mohi jāni ati abhimāna basa prabhu kaheu rākhu sarīrahī| asa kavana saṭha haṭhi kāṭi surataru bāri karihi babūrahī || 1 || aba nātha kari karunā bilokahu dehu jo bara māgaū~| jehiṃ joni janmauṃ karma basa taha~ rāma pada anurāgaū~ || yaha tanaya mama sama binaya bala kalyānaprada prabhu lījiai| gahi bāha~ sura nara nāha āpana dāsa aṃgada kījiai || 2 || do. rāma carana dṛḍha़ prīti kari bāli kīnha tanu tyāga| sumana māla jimi kaṃṭha te girata na jānai nāga || 10 ||
sunata rama ati komala bani bali sisa paraseu nija pani acala karaum tanu rakhahu prana bali kaha sunu kripanidhana janma janma muni jatanu karahim amta rama kahi avata nahim jasu nama bala samkara kasi deta sabahi sama gati avinasi mama locana gocara soi ava bahuri ki prabhu asa banihi banava cham. so nayana gocara jasu guna nita neti kahi shruti gavahim jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyana kabahu~ka pavahim mohi jani ati abhimana basa prabhu kaheu rakhu sarirahi asa kavana satha hathi kati surataru bari karihi baburahi 1 aba natha kari karuna bilokahu dehu jo bara magau~ jehim joni janmaum karma basa taha~ rama pada anuragau~ yaha tanaya mama sama binaya bala kalyanaprada prabhu lijiai gahi baha~ sura nara naha apana dasa amgada kijiai 2 do. rama carana dridha़ priti kari bali kinha tanu tyaga sumana mala jimi kamtha te girata na janai naga 10
Hearing Ram's exceedingly tender words, Ram caressed Bali's head with his own hand and said, 'I will make your body whole and unharmed — preserve your life and live on.' Bali then replied: 'O treasury of compassion, hear me! Sages strive birth after birth, yet at the final hour the name “Ram” will not come to their lips. He by whose Name's power Shiva at Kashi grants all beings the same imperishable liberation — that very Lord has come before my eyes today; when will such fortune ever come again? He whose virtues the Vedas forever sing as “neti, neti,” whom sages attain only rarely in meditation after conquering breath, mind and senses — knowing me to be steeped in pride, that Lord bade me keep my body and live; but what fool would deliberately cut down the wish-granting tree (kalpataru) only to water a thornbush? Now, O Lord, look upon me with compassion and grant the boon I beg: in whatever womb my karma casts me, let me keep love for Ram's feet. And this son of mine, my equal in humility and strength and a giver of welfare — O Lord of gods and men, take him by the arm and make him your own servant.' Thus, fixing firm devotion on Ram's feet, Bali gave up his body — as a garland slips from the neck so gently that its wearer never knows.
राम की अत्यन्त कोमल वाणी सुनकर उन्होंने अपने हाथ से बालि का सिर सहलाया और कहा — 'मैं तुम्हारे शरीर को अचल (नीरोग) कर दूँ, तुम प्राण बचा लो — जीवित रहो।' तब बालि ने उत्तर दिया — 'हे कृपानिधान, सुनिए! मुनि जन्म-जन्मान्तर तक यत्न करते हैं, फिर भी अन्तकाल में मुख से 'राम' नहीं निकल पाता। जिनके नाम के बल पर शिव काशी में सबको समान अविनाशी गति देते हैं, वही प्रभु आज मेरे नेत्रों के सामने आ गए — ऐसा सुयोग फिर कहाँ बनेगा? जिनके गुण वेद नित 'नेति-नेति' कहकर गाते हैं, जिन्हें मुनि पवन-मन-इन्द्रियों को जीतकर कभी-कभी ही ध्यान में पाते हैं — मुझे अत्यन्त अभिमानी जानकर उन प्रभु ने मुझसे शरीर रखने (जीवित रहने) को कहा; किन्तु ऐसा कौन मूर्ख होगा जो कल्पवृक्ष को हठपूर्वक काटकर बबूल सींचे? अब हे नाथ, करुणा करके देखिए और जो वर मैं माँगता हूँ वह दीजिए — कर्मवश जिस भी योनि में जन्म लूँ, वहाँ राम-चरणों में मेरा अनुराग बना रहे। और मेरे समान विनय व बल वाले, कल्याणप्रद इस पुत्र (अंगद) को बाँह पकड़कर अपना दास बना लीजिए।' इस प्रकार राम-चरणों में दृढ़ प्रीति करके बालि ने शरीर त्याग दिया — जैसे गले से पुष्पमाला गिर जाए और धारण करने वाले को पता भी न चले।
This is verse 11 of 33 in Kishkindha Kand (किष्किन्धाकाण्ड), from the section “The Slaying of Bali” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.