Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 69

Ayodhya Kand Verse 69

अयोध्याकाण्ड · राम-सीता-लक्ष्मण की विदाई — माताओं का विलाप
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
लखि सनेह कातरि महतारी। बचनु न आव बिकल भइ भारी ॥ 
राम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना। समउ सनेहु न जाइ बखाना ॥ 
तब जानकी सासु पग लागी। सुनिअ माय मैं परम अभागी ॥ 
सेवा समय दैअँ बनु दीन्हा। मोर मनोरथु सफल न कीन्हा ॥ 
तजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू। करमु कठिन कछु दोसु न मोहू ॥ 
सुनि सिय बचन सासु अकुलानी। दसा कवनि बिधि कहौं बखानी ॥ 
बारहि बार लाइ उर लीन्ही। धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही ॥ 
अचल होउ अहिवातु तुम्हारा। जब लगि गंग जमुन जल धारा ॥
दो.  सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार। 
       चली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार ॥ ६९ ॥
Roman (IAST)
lakhi saneha kātari mahatārī| bacanu na āva bikala bhai bhārī || 
rāma prabodhu kīnha bidhi nānā| samau sanehu na jāi bakhānā || 
taba jānakī sāsu paga lāgī| sunia māya maiṃ parama abhāgī || 
sevā samaya daia~ banu dīnhā| mora manorathu saphala na kīnhā || 
tajaba chobhu jani chāḍa़ia chohū| karamu kaṭhina kachu dosu na mohū || 
suni siya bacana sāsu akulānī| dasā kavani bidhi kahauṃ bakhānī || 
bārahi bāra lāi ura līnhī| dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī || 
acala hou ahivātu tumhārā| jaba lagi gaṃga jamuna jala dhārā ||
do.  sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra| 
       calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṃ bāra || 69 ||
Simple transliteration
lakhi saneha katari mahatari bacanu na ava bikala bhai bhari  
rama prabodhu kinha bidhi nana samau sanehu na jai bakhana  
taba janaki sasu paga lagi sunia maya maim parama abhagi  
seva samaya daia~ banu dinha mora manorathu saphala na kinha  
tajaba chobhu jani chada़ia chohu karamu kathina kachu dosu na mohu  
suni siya bacana sasu akulani dasa kavani bidhi kahaum bakhani  
barahi bara lai ura linhi dhari dhiraju sikha asisha dinhi  
acala hou ahivatu tumhara jaba lagi gamga jamuna jala dhara 
do.  sitahi sasu asisa sikha dinhi aneka prakara 
       cali nai pada paduma siru ati hita barahim bara  69 
Meaning (English)

Seeing his mother so overwhelmed with grief and love, Ram himself could not find words — he too became distraught. He consoled her in many ways; the love and tenderness of that moment are beyond description. Then Janaki went to her mother-in-law's feet and said: 'Mother, hear me — I am utterly unfortunate. The time of service has come and fate has sent me to the forest instead — my heart's wish was not fulfilled. Please release your grief but not your love — the ways of fate are hard and I am not at fault.' Hearing this, the mother-in-law became deeply distressed — how can that state be described? Again and again she clasped Sita to her heart and, gathering herself, gave her blessings and counsel: 'May your wifehood remain unshaken as long as the Ganga and Yamuna flow.'

Meaning (Hindi) · भावार्थ

माता को अत्यंत स्नेह-विह्वल देखकर राम के मुँह से बोलते न बना — वे व्याकुल हो गईं। राम ने अनेक प्रकार से समझाया; उस समय का स्नेह और क्षण वर्णन से परे है। तब जानकी सास के चरणों में गईं और बोलीं — 'माँ, सुनो, मैं परम अभागिनी हूँ। सेवा का समय था और विधाता ने वन दे दिया — मेरी मनोकामना पूरी न हुई। क्षमा करें, मोह छोड़ें, स्नेह मत छोड़ें — कठिन कर्म में मेरा कोई दोष नहीं।' यह सुनकर सास अत्यंत व्याकुल हो गईं — उनकी दशा का वर्णन कैसे करूँ? उन्होंने बार-बार सीता को हृदय से लगाया और धीरज धरकर आशीर्वाद तथा शिक्षा दी — 'तुम्हारा सुहाग अटल रहे जब तक गंगा-यमुना की धारा है।'

About this verse

This is verse 69 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Farewell of Ram, Sita & Lakshman” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 69: lakhi saneha katari mahatari bacanu na — Meaning | VedKosh