Ayodhya Kand Verse 54
बचन बिनीत मधुर रघुबर के। सर सम लगे मातु उर करके ॥
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी। जिमि जवास परें पावस पानी ॥
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू। मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू ॥
नयन सजल तन थर थर काँपी। माजहि खाइ मीन जनु मापी ॥
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी। गदगद बचन कहति महतारी ॥
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे। देखि मुदित नित चरित तुम्हारे ॥
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा। कहेउ जान बन केहिं अपराधा ॥
तात सुनावहु मोहि निदानू। को दिनकर कुल भयउ कृसानू ॥
दो. निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।
सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ ॥ ५४ ॥bacana binīta madhura raghubara ke| sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī| jimi javāsa pareṃ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū| manahu~ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā~pī| mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī| gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre| dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahu~ subha dina sādhā| kaheu jāna bana kehiṃ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū| ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
do. nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi|
suni prasaṃgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṃ jāi || 54 ||bacana binita madhura raghubara ke sara sama lage matu ura karake
sahami sukhi suni sitali bani jimi javasa parem pavasa pani
kahi na jai kachu hridaya bishadu manahu~ mrigi suni kehari nadu
nayana sajala tana thara thara ka~pi majahi khai mina janu mapi
dhari dhiraju suta badanu nihari gadagada bacana kahati mahatari
tata pitahi tumha pranapiare dekhi mudita nita carita tumhare
raju dena kahu~ subha dina sadha kaheu jana bana kehim aparadha
tata sunavahu mohi nidanu ko dinakara kula bhayau krisanu
do. nirakhi rama rukha sacivasuta karanu kaheu bujhai
suni prasamgu rahi muka jimi dasa barani nahim jai 54 Ram's gentle and sweet words pierced Kausalya's heart like arrows, and she shrank and dried inwardly as a desert shrub withers when touched by rain. Gathering herself with great effort, she gazed at her son's face and asked in a choked voice: 'You are the very life of your father — on what charge has he, who was just preparing the day of coronation, ordered you to the forest instead?' The minister's son, reading Ram's signal, explained everything to the queen, and upon hearing it she became silent as a serpent — her condition was beyond description.
श्रीराम के विनम्र और मधुर वचन माता कौसल्या के हृदय में बाण के समान चुभ गए — वे उन्हें सुनकर उस सूखे खर-पातस की भाँति सिहर गईं जिस पर वर्षा का जल पड़ता है। माता किसी तरह धैर्य बाँधकर, पुत्र का मुख निहारते हुए गद्गद स्वर में पूछती हैं कि तुम्हारे पिता को तुम प्राण से प्रिय हो, फिर किस अपराध के लिए उन्होंने राज्याभिषेक की बात कहकर अब वन जाने का आदेश दे दिया? मंत्री-पुत्र ने राम का मुख देखकर, सारी कहानी समझा-बुझाकर कही, और माता सुनकर साँप की तरह मूक रह गईं — उनकी दशा वर्णन से परे थी।
This is verse 54 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Farewell of Ram, Sita & Lakshman” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.