Ayodhya Kand Verse 317
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की ॥
नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा ॥
रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी ॥
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो ॥
तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा ॥
बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी ॥
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से ॥
जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए ॥
दो. तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।
भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार ॥ ३१७ ॥so kucāli saba kaha~ bhai nīkī| avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā| hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā~ avareba sudhārī| bibudha dhāri bhai gunada gohārī ||
bheṃṭata bhuja bhari bhāi bharata so| rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā| dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī| dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana gura dhura dhīra janaka se| gyāna anala mana kaseṃ kanaka se ||
je biraṃci niralepa upāe| paduma patra jimi jaga jala jāe ||
do. teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra|
bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra || 317 ||so kucali saba kaha~ bhai niki avadhi asa sama jivani ji ki
nataru lakhana siya sama biyoga hahari marata saba loga kuroga
ramakripa~ avareba sudhari bibudha dhari bhai gunada gohari
bhemtata bhuja bhari bhai bharata so rama prema rasu kahi na parata so
tana mana bacana umaga anuraga dhira dhuramdhara dhiraju tyaga
barija locana mocata bari dekhi dasa sura sabha dukhari
munigana gura dhura dhira janaka se gyana anala mana kasem kanaka se
je biramci niralepa upae paduma patra jimi jaga jala jae
do. teu biloki raghubara bharata priti anupa apara
bhae magana mana tana bacana sahita biraga bicara 317 That craftiness of Indra turned into a boon for all — the hope of the duration of exile became like the breath of life itself; otherwise, pining in separation like Lakshman and Sita, all the people would have wasted away and died from this consuming sorrow. By Ram's grace even that affliction was cured, and what began as the god's obstruction became a blessing. Ram embraced Bharat with both arms — the sweetness of that love cannot be told. Love overflowed from body, mind, and speech; even the steadiest of the steadfast gradually lost their composure. Tears flowed from his lotus eyes; seeing this state even the divine assembly was moved with grief. The sages, the guru, the patient Janak — all of them refined like gold in the fire of wisdom and untouched like a lotus leaf on the water of the world, as Brahma had made them — even they, beholding this peerless love, became absorbed in emotion, forgetting detachment and discernment in body, mind, and word.
वह कुचाल सबके लिए भली हो गई — मानो अवधि की आस जीवन की तरह प्राणदायिनी बन गई; अन्यथा लक्ष्मण और सीता के समान वियोग में सभी लोग कुरोग से तड़पते हुए मर जाते। राम की कृपा से वह रोग भी ठीक हो गया और देव-माया की वह बाधा उपकार-करी बन गई। राम ने भुजाएँ भरकर भरत को गले लगाया — उस प्रेम-रस को कहा नहीं जा सकता। तन, मन और वचन से प्रेम उमड़ रहा था; धीरे-धीरे धीर-धुरंधर का धैर्य भी जाता रहा। कमल-नेत्रों से अश्रु बह रहे थे; यह दशा देखकर देव-सभा भी दुखी हो गई। मुनिगण, गुरु, धैर्यशाली जनक — जो ज्ञान-अग्नि में तपे हुए कनक-समान हैं और ब्रह्मा-निर्मित कमल-पत्र की तरह जगत-जल में निर्लेप हैं — वे भी इस अनुपम प्रीति को देखकर मन-तन-वचन सहित विराग-विचार को छोड़कर भाव-मग्न हो गए।
This is verse 317 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Paduka Gift & Bharat's Farewell” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.