Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 309

Ayodhya Kand Verse 309

अयोध्याकाण्ड · पादुका-प्रदान और भरत की विदाई
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
धन्य भरत जय राम गोसाईं। कहत देव हरषत बरिआई। 
मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू। भरत बचन सुनि भयउ उछाहू ॥ 
भरत राम गुन ग्राम सनेहू। पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू ॥ 
सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन। नेमु पेमु अति पावन पावन ॥ 
मति अनुसार सराहन लागे। सचिव सभासद सब अनुरागे ॥ 
सुनि सुनि राम भरत संबादू। दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू ॥ 
राम मातु दुखु सुखु सम जानी। कहि गुन राम प्रबोधीं रानी ॥ 
एक कहहिं रघुबीर बड़ाई। एक सराहत भरत भलाई ॥
दो.  अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप। 
      राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप ॥ ३०९ ॥
Roman (IAST)
dhanya bharata jaya rāma gosāīṃ| kahata deva haraṣata bariāī| 
muni mithilesa sabhā~ saba kāhū| bharata bacana suni bhayau uchāhū || 
bharata rāma guna grāma sanehū| pulaki prasaṃsata rāu bidehū || 
sevaka svāmi subhāu suhāvana| nemu pemu ati pāvana pāvana || 
mati anusāra sarāhana lāge| saciva sabhāsada saba anurāge || 
suni suni rāma bharata saṃbādū| duhu samāja hiya~ haraṣu biṣādū || 
rāma mātu dukhu sukhu sama jānī| kahi guna rāma prabodhīṃ rānī || 
eka kahahiṃ raghubīra baḍa़āī| eka sarāhata bharata bhalāī ||
do.  atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa| 
      rākhia tīratha toya taha~ pāvana amia anūpa || 309 ||
Simple transliteration
dhanya bharata jaya rama gosaim kahata deva harashata bariai 
muni mithilesa sabha~ saba kahu bharata bacana suni bhayau uchahu  
bharata rama guna grama sanehu pulaki prasamsata rau bidehu  
sevaka svami subhau suhavana nemu pemu ati pavana pavana  
mati anusara sarahana lage saciva sabhasada saba anurage  
suni suni rama bharata sambadu duhu samaja hiya~ harashu bishadu  
rama matu dukhu sukhu sama jani kahi guna rama prabodhim rani  
eka kahahim raghubira bada़ai eka sarahata bharata bhalai 
do.  atri kaheu taba bharata sana saila samipa sukupa 
      rakhia tiratha toya taha~ pavana amia anupa  309 
Meaning (English)

The gods were joyfully calling out 'Blessed is Bharat, glory to Ram'; in the assembly of the sage, Mithilesh, and all, hearing Bharat's words filled everyone with exhilaration. King Janak thrilled with feeling as he lovingly recalled the virtues of both Ram and Bharat and began to praise them. This beautiful nature of servant and master, this discipline and love, are supremely holy — hearing this, even the ministers and assembly members were filled with devotion. In both camps, hearing the Ram-Bharat exchange, the hearts held both joy and sorrow together. Sage Atri told Bharat — near the hill there is a well; it would be proper to place the sacred pilgrimage waters there.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

देवता 'भरत धन्य हैं, राम जय हो' कहते हुए हर्षपूर्वक बोल रहे थे; मुनि, मिथिलेश और समूची सभा में भरत के वचन सुनकर उत्साह भर गया। विदेहराज जनक राम और भरत के गुण-समूह को प्रेम से स्मरण करते हुए पुलकित होकर प्रशंसा करने लगे। सेवक और स्वामी का यह सुंदर स्वभाव, यह नियम और प्रेम अत्यंत पवित्र है — यह सुनकर सचिव और सभासद भी अनुराग से भर गए। दोनों समाजों में राम-भरत का संवाद सुनकर हृदय में हर्ष और विषाद दोनों उत्पन्न हो गए। अत्रि ने भरत को बताया — पहाड़ के पास एक कुआँ है जहाँ तीर्थ-जल रखना उचित होगा।

About this verse

This is verse 309 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Paduka Gift & Bharat's Farewell” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 309: dhanya bharata jaya rama gosaim kahata — Meaning | VedKosh