Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 303

Ayodhya Kand Verse 303

अयोध्याकाण्ड · पादुका-प्रदान और भरत की विदाई
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे ॥ 
सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री ॥ 
रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से ॥ 
भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई ॥ 
जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू ॥ 
महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी ॥ 
आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी ॥ 
कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई ॥
दो.  भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि। 
      उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि ॥ ३०३ ॥
Roman (IAST)
kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre| nija saneha~ surapati chala bhāre || 
sabhā rāu gura mahisura maṃtrī| bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī || 
rāmahi citavata citra likhe se| sakucata bolata bacana sikhe se || 
bharata prīti nati binaya baḍa़āī| sunata sukhada baranata kaṭhināī || 
jāsu biloki bhagati lavalesū| prema magana munigana mithilesū || 
mahimā tāsu kahai kimi tulasī| bhagati subhāya~ sumati hiya~ hulasī || 
āpu choṭi mahimā baḍa़i jānī| kabikula kāni māni sakucānī || 
kahi na sakati guna ruci adhikāī| mati gati bāla bacana kī nāī ||
do.  bharata bimala jasu bimala bidhu sumati cakorakumāri| 
      udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri || 303 ||
Simple transliteration
kripasimdhu lakhi loga dukhare nija saneha~ surapati chala bhare  
sabha rau gura mahisura mamtri bharata bhagati saba kai mati jamtri  
ramahi citavata citra likhe se sakucata bolata bacana sikhe se  
bharata priti nati binaya bada़ai sunata sukhada baranata kathinai  
jasu biloki bhagati lavalesu prema magana munigana mithilesu  
mahima tasu kahai kimi tulasi bhagati subhaya~ sumati hiya~ hulasi  
apu choti mahima bada़i jani kabikula kani mani sakucani  
kahi na sakati guna ruci adhikai mati gati bala bacana ki nai 
do.  bharata bimala jasu bimala bidhu sumati cakorakumari 
      udita bimala jana hridaya nabha ekataka rahi nihari  303 
Meaning (English)

Seeing the people distressed and knowing Indra's deception, the compassionate Ram steadied everyone. The assembly, the king, the guru, the Brahmins, and the ministers — all were moved by Bharat's devotion, gazing at Ram as if in a painted image, speaking as though reciting rehearsed lines. Bharat's love, humility, and glory are pleasant to hear but extremely difficult to describe — even a glimpse of him was enough to make the sages and Mithilesh immersed in emotion. The poet says — the community of poets listens to Bharat's glory with reverential awe and restraint, for neither speech nor intellect can travel that far.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

कृपासागर राम ने लोगों को दुखी देखकर और इंद्र के छल को जानकर उन्हें सँभाला। सभा, राजा, गुरु, ब्राह्मण और मंत्री — सभी की मति भरत की भक्ति से प्रेरित थी; वे राम की ओर चित्र की तरह ताक रहे थे, सीखे हुए-से वचन बोल रहे थे। भरत की प्रीति, विनय और महिमा सुनने में सुखदायक है पर वर्णन करना कठिन है — जिनकी एक झलक देखकर मुनिगण और मिथिलेश प्रेम-मग्न हो गए। तुलसीदास कहते हैं — उनकी महिमा को कवि-कुल संकोचपूर्वक सुनते हैं, क्योंकि वाणी और बुद्धि की वहाँ गति नहीं।

About this verse

This is verse 303 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Paduka Gift & Bharat's Farewell” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 303: kripasimdhu lakhi loga dukhare nija — Meaning | VedKosh