Ayodhya Kand Verse 289
अगम सबहि बरनत बरबरनी। जिमि जलहीन मीन गमु धरनी ॥
भरत अमित महिमा सुनु रानी। जानहिं रामु न सकहिं बखानी ॥
बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ। तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ ॥
बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं। सब कर भल सब के मन माहीं ॥
देबि परंतु भरत रघुबर की। प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी ॥
भरतु अवधि सनेह ममता की। जद्यपि रामु सीम समता की ॥
परमारथ स्वारथ सुख सारे। भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे ॥
साधन सिद्ध राम पग नेहू ॥ मोहि लखि परत भरत मत एहू ॥
दो. भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।
करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ ॥ २८९ ॥agama sabahi baranata barabaranī| jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||
bharata amita mahimā sunu rānī| jānahiṃ rāmu na sakahiṃ bakhānī ||
barani saprema bharata anubhāū| tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||
bahurahiṃ lakhanu bharatu bana jāhīṃ| saba kara bhala saba ke mana māhīṃ ||
debi paraṃtu bharata raghubara kī| prīti pratīti jāi nahiṃ tarakī ||
bharatu avadhi saneha mamatā kī| jadyapi rāmu sīma samatā kī ||
paramāratha svāratha sukha sāre| bharata na sapanehu~ manahu~ nihāre ||
sādhana siddha rāma paga nehū || mohi lakhi parata bharata mata ehū ||
do. bhorehu~ bharata na pelihahiṃ manasahu~ rāma rajāi|
karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi || 289 ||agama sabahi baranata barabarani jimi jalahina mina gamu dharani
bharata amita mahima sunu rani janahim ramu na sakahim bakhani
barani saprema bharata anubhau tiya jiya ki ruci lakhi kaha rau
bahurahim lakhanu bharatu bana jahim saba kara bhala saba ke mana mahim
debi paramtu bharata raghubara ki priti pratiti jai nahim taraki
bharatu avadhi saneha mamata ki jadyapi ramu sima samata ki
paramaratha svaratha sukha sare bharata na sapanehu~ manahu~ nihare
sadhana siddha rama paga nehu mohi lakhi parata bharata mata ehu
do. bhorehu~ bharata na pelihahim manasahu~ rama rajai
karia na socu saneha basa kaheu bhupa bilakhai 289 Describing Bharat's glory is as impossible for anyone as it is for a fish to walk on land without water; even Ram knows his greatness but cannot express it. Perceiving the queen's feelings, Janak lovingly explained that Lakshman's return while Bharat goes to the forest suits everyone's good, yet the depth of Bharat and Ram's mutual love and trust is beyond reasoning. Bharat is the ultimate measure of love and attachment, while Ram is the ultimate measure of equanimity; Bharat has never even in a dream looked at worldly gain, spiritual merit, or personal happiness — love at Ram's feet is both his means and his fulfilment.
सभी के लिए भरत की महिमा का वर्णन करना उतना ही कठिन है जितना जल-हीन मछली के लिए धरती पर चलना; भरत की अपरंपार महिमा को राम भी जानते हैं पर कह नहीं सकते। रानी के मनोभाव को जानकर राजा ने स्नेहपूर्वक कहा कि लक्ष्मण के लौटने और भरत के वन जाने में सबकी भलाई है, फिर भी भरत और राम की प्रीति और आस्था को तर्क से नहीं समझा जा सकता। भरत स्नेह और ममता की सीमा हैं जबकि राम समता की सीमा हैं; भरत ने स्वप्न में भी परमार्थ, स्वार्थ या सुख को नहीं देखा — राम-चरण प्रेम ही उनके लिए साधन और सिद्धि दोनों है।
This is verse 289 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Paduka Gift & Bharat's Farewell” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.