Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 288

Ayodhya Kand Verse 288

अयोध्याकाण्ड · पादुका-प्रदान और भरत की विदाई
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू। सोन सुगंध सुधा ससि सारू ॥ 
मूदे सजल नयन पुलके तन। सुजसु सराहन लगे मुदित मन ॥ 
सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि। भरत कथा भव बंध बिमोचनि ॥ 
धरम राजनय ब्रह्मबिचारू। इहाँ जथामति मोर प्रचारू ॥ 
सो मति मोरि भरत महिमाही। कहै काह छलि छुअति न छाँही ॥ 
बिधि गनपति अहिपति सिव सारद। कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद ॥ 
भरत चरित कीरति करतूती। धरम सील गुन बिमल बिभूती ॥ 
समुझत सुनत सुखद सब काहू। सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू ॥
दो.  निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि। 
      कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि ॥ २८८ ॥
Roman (IAST)
suni bhūpāla bharata byavahārū| sona sugaṃdha sudhā sasi sārū || 
mūde sajala nayana pulake tana| sujasu sarāhana lage mudita mana || 
sāvadhāna sunu sumukhi sulocani| bharata kathā bhava baṃdha bimocani || 
dharama rājanaya brahmabicārū| ihā~ jathāmati mora pracārū || 
so mati mori bharata mahimāhī| kahai kāha chali chuati na chā~hī || 
bidhi ganapati ahipati siva sārada| kabi kobida budha buddhi bisārada || 
bharata carita kīrati karatūtī| dharama sīla guna bimala bibhūtī || 
samujhata sunata sukhada saba kāhū| suci surasari ruci nidara sudhāhū ||
do.  niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni| 
      kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni || 288 ||
Simple transliteration
suni bhupala bharata byavaharu sona sugamdha sudha sasi saru  
mude sajala nayana pulake tana sujasu sarahana lage mudita mana  
savadhana sunu sumukhi sulocani bharata katha bhava bamdha bimocani  
dharama rajanaya brahmabicaru iha~ jathamati mora pracaru  
so mati mori bharata mahimahi kahai kaha chali chuati na cha~hi  
bidhi ganapati ahipati siva sarada kabi kobida budha buddhi bisarada  
bharata carita kirati karatuti dharama sila guna bimala bibhuti  
samujhata sunata sukhada saba kahu suci surasari ruci nidara sudhahu 
do.  niravadhi guna nirupama purushu bharatu bharata sama jani 
      kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucani  288 
Meaning (English)

Hearing of Bharat's conduct, King Janak closed his eyes, tears filled them, and with a joyful heart he began praising Bharat's glory to the queen. He declared that listening to or reflecting on Bharat's character brings joy to all — it is as pure as the Ganga and puts even nectar to shame. Brahma, Ganesha, Shesha, Shiva, Saraswati — no poet or sage can fully describe his boundless greatness; Bharat can only be compared to Bharat himself.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

राजा जनक ने भरत के आचरण की बात सुनकर आँखें मूँद लीं, नेत्रों में जल भर आया और प्रसन्न मन से उनके यश का वर्णन करने लगे। उन्होंने रानी से कहा — भरत का चरित्र सुनने-समझने में सबको सुखकर है, जो गंगा की पवित्रता को भी मात करे और अमृत को भी तिरस्कृत करे। ब्रह्मा, गणपति, शेषनाग, शिव, सरस्वती — कोई भी कवि या विद्वान इस असीमित महिमा को पूर्णतः नहीं कह सकता; भरत की तुलना भरत से ही की जा सकती है।

About this verse

This is verse 288 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Paduka Gift & Bharat's Farewell” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 288: suni bhupala bharata byavaharu sona — Meaning | VedKosh