Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 176

Ayodhya Kand Verse 176

अयोध्याकाण्ड · भरत की वापसी और दशरथ का अंतिम संस्कार
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
कौसल्या धरि धीरजु कहई। पूत पथ्य गुर आयसु अहई ॥ 
सो आदरिअ करिअ हित मानी। तजिअ बिषादु काल गति जानी ॥ 
बन रघुपति सुरपति नरनाहू। तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू ॥ 
परिजन प्रजा सचिव सब अंबा। तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा ॥ 
लखि बिधि बाम कालु कठिनाई। धीरजु धरहु मातु बलि जाई ॥ 
सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू। प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू ॥ 
गुर के बचन सचिव अभिनंदनु। सुने भरत हिय हित जनु चंदनु ॥ 
सुनी बहोरि मातु मृदु बानी। सील सनेह सरल रस सानी ॥ 

 छं. सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए। 
 लोचन सरोरुह स्त्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए ॥ 
 सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की। 
 तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की ॥
सो.  भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि। 
      बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि ॥ १७६ ॥
Roman (IAST)
kausalyā dhari dhīraju kahaī| pūta pathya gura āyasu ahaī || 
so ādaria karia hita mānī| tajia biṣādu kāla gati jānī || 
bana raghupati surapati naranāhū| tumha ehi bhā~ti tāta kadarāhū || 
parijana prajā saciva saba aṃbā| tumhahī suta saba kaha~ avalaṃbā || 
lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī| dhīraju dharahu mātu bali jāī || 
sira dhari gura āyasu anusarahū| prajā pāli parijana dukhu harahū || 
gura ke bacana saciva abhinaṃdanu| sune bharata hiya hita janu caṃdanu || 
sunī bahori mātu mṛdu bānī| sīla saneha sarala rasa sānī || 

 chaṃ. sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae| 
 locana saroruha stravata sīṃcata biraha ura aṃkura nae || 
 so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī| 
 tulasī sarāhata sakala sādara sīva~ sahaja saneha kī ||
so.  bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṃdhara dhīra dhari| 
      bacana amia~ janu bori deta ucita uttara sabahi || 176 ||
Simple transliteration
kausalya dhari dhiraju kahai puta pathya gura ayasu ahai  
so adaria karia hita mani tajia bishadu kala gati jani  
bana raghupati surapati naranahu tumha ehi bha~ti tata kadarahu  
parijana praja saciva saba amba tumhahi suta saba kaha~ avalamba  
lakhi bidhi bama kalu kathinai dhiraju dharahu matu bali jai  
sira dhari gura ayasu anusarahu praja pali parijana dukhu harahu  
gura ke bacana saciva abhinamdanu sune bharata hiya hita janu camdanu  
suni bahori matu mridu bani sila saneha sarala rasa sani  

 cham. sani sarala rasa matu bani suni bharata byakula bhae 
 locana saroruha stravata simcata biraha ura amkura nae  
 so dasa dekhata samaya tehi bisari sabahi sudhi deha ki 
 tulasi sarahata sakala sadara siva~ sahaja saneha ki 
so.  bharatu kamala kara jori dhira dhuramdhara dhira dhari 
      bacana amia~ janu bori deta ucita uttara sabahi  176 
Meaning (English)

Kausalya gathered herself and said — son, the Guru's command is the right medicine for this time; accept it with respect as your own good, give up grief, and understand the course of Providence. Raghunath is in the forest, the king is in heaven, and you are here in the city — why then be so faint-hearted? Kinsmen, subjects, ministers, and all the mothers — everyone looks to you alone for support. Even knowing that Providence is adverse and the times are hard, hold your steadiness; your mother is your sacrifice — follow the Guru's command, care for your subjects, and relieve the sorrow of your kinfolk. Hearing the Guru's words and the ministers' approval, Bharat felt as if sandalwood had been applied to his heart; but then, hearing his mother's tender, gracious, loving, and guileless words, Bharat was overcome — tears flowed from his eyes like streams of water from lotus blossoms, watering the new shoot of separation that had sprouted in his heart. Seeing that state, everyone around him lost their own composure. Tulsidas says, all present reverently marveled at the natural boundary of simple love. Then Bharat folded his lotus-palms, took hold of his steadiness, and — as though dipping his words in nectar — gave everyone the right and fitting answer.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

कौसल्या ने धैर्य धारण कर कहा — पुत्र, गुरु का आदेश ही पथ्य है; उसे हित मानकर आदर से स्वीकार करो, शोक त्यागो और काल की गति को समझो। वन में रघुपति हैं, स्वर्ग में राजा और नगर में तुम हो — इस प्रकार क्यों कातर होते हो? परिजन, प्रजा, सचिव और सभी माताएँ — सब तुम्हारा ही सहारा हैं। विधाता को विरुद्ध और काल को कठोर जानकर भी धैर्य धारण करो; माँ बलिहारी जाती है — गुरु के आदेश पर चलो, प्रजा का पालन करो और परिजनों का दुख हरो। गुरु के वचन और सचिवों के अनुमोदन सुनकर भरत को ऐसा लगा जैसे हृदय पर चन्दन लगाया गया हो; फिर माता की कोमल, शील-स्नेह-सरल रस में सनी वाणी सुनी तो भरत व्याकुल हो गए — नेत्रों से अश्रु बहने लगे और विरह का अंकुर हृदय में फूट पड़ा। वह दशा देखकर सबको सुध-बुध भूल गई। तुलसीदास कहते हैं — सब सहज स्नेह की सीमा की सराहना करने लगे। तब भरत ने कमल की तरह हाथ जोड़कर धीरज धारण किया और मानो अमृत में डुबोकर, सबको उचित उत्तर दिया।

About this verse

This is verse 176 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Bharat Returns & Dasharatha's Last Rites” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 176: kausalya dhari dhiraju kahai puta pathya — Meaning | VedKosh