Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 163

Ayodhya Kand Verse 163

अयोध्याकाण्ड · दशरथ का देहावसान
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई। जरहिं गात रिस कछु न बसाई ॥ 
तेहि अवसर कुबरी तहँ आई। बसन बिभूषन बिबिध बनाई ॥ 
लखि रिस भरेउ लखन लघु भाई। बरत अनल घृत आहुति पाई ॥ 
हुमगि लात तकि कूबर मारा। परि मुह भर महि करत पुकारा ॥ 
कूबर टूटेउ फूट कपारू। दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू ॥ 
आह दइअ मैं काह नसावा। करत नीक फलु अनइस पावा ॥ 
सुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी। लगे घसीटन धरि धरि झोंटी ॥ 
भरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई। कौसल्या पहिं गे दोउ भाई ॥
दो.  मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार। 
      कनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार ॥ १६३ ॥
Roman (IAST)
suni satrughuna mātu kuṭilāī| jarahiṃ gāta risa kachu na basāī || 
tehi avasara kubarī taha~ āī| basana bibhūṣana bibidha banāī || 
lakhi risa bhareu lakhana laghu bhāī| barata anala ghṛta āhuti pāī || 
humagi lāta taki kūbara mārā| pari muha bhara mahi karata pukārā || 
kūbara ṭūṭeu phūṭa kapārū| dalita dasana mukha rudhira pracārū || 
āha daia maiṃ kāha nasāvā| karata nīka phalu anaisa pāvā || 
suni ripuhana lakhi nakha sikha khoṭī| lage ghasīṭana dhari dhari jhoṃṭī || 
bharata dayānidhi dīnhi chaḍa़āī| kausalyā pahiṃ ge dou bhāī ||
do.  malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhāra| 
      kanaka kalapa bara beli bana mānahu~ hanī tusāra || 163 ||
Simple transliteration
suni satrughuna matu kutilai jarahim gata risa kachu na basai  
tehi avasara kubari taha~ ai basana bibhushana bibidha banai  
lakhi risa bhareu lakhana laghu bhai barata anala ghrita ahuti pai  
humagi lata taki kubara mara pari muha bhara mahi karata pukara  
kubara tuteu phuta kaparu dalita dasana mukha rudhira pracaru  
aha daia maim kaha nasava karata nika phalu anaisa pava  
suni ripuhana lakhi nakha sikha khoti lage ghasitana dhari dhari jhomti  
bharata dayanidhi dinhi chada़ai kausalya pahim ge dou bhai 
do.  malina basana bibarana bikala krisa sarira dukha bhara 
      kanaka kalapa bara beli bana manahu~ hani tusara  163 
Meaning (English)

Shatrughna, hearing of Kaikeyi's wickedness, burned with rage; and at that very moment Manthara arrived, decked in many fine garments and ornaments. Shatrughna, the younger brother of Lakshman, flared up in fury — like ghee poured onto a blazing fire. He kicked Manthara hard and she fell face-first to the ground crying out in pain; her hump was broken, her forehead split open, her teeth knocked out, and blood ran from her mouth. Even as she wailed, Shatrughna seized her by the hair and began to drag her. Bharat intervened with compassion and had her released, and then both brothers went to Kausalya's chambers — where they found their mother in soiled garments, wasted and stricken with grief, like a golden flowering creeper wilted by frost.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

शत्रुघ्न माता कैकेई की कुटिलता सुनकर क्रोध से जल उठे; उसी समय कुबड़ी मंथरा, बहुत से वस्त्र-आभूषण पहने हुए, वहाँ आ पहुँची। लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न क्रोध में भर उठे — जैसे धधकती आग में घी की आहुति पड़ गई हो। उन्होंने मंथरा को जोरदार लात मारी जिससे वह मुँह के बल धरती पर गिरी और चिल्लाने लगी; उसका कूबड़ टूट गया, माथा फूट गया, दाँत टूटे और मुँह से खून बहने लगा। वह चीखती रही। इसके बाद शत्रुघ्न ने उसे सिर के बाल पकड़कर घसीटना शुरू किया। भरत ने दयापूर्वक उसे छुड़वाया और दोनों भाई कौसल्या के पास गए। वहाँ माता कौसल्या मलिन वस्त्रों में, दुख के भार से कृश और विकल, ऐसी दिख रही थीं जैसे पाले की मार से सोने की बेल मुरझा गई हो।

About this verse

This is verse 163 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Dasharatha's Death” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 163: suni satrughuna matu kutilai jarahim — Meaning | VedKosh