Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 160

Ayodhya Kand Verse 160

अयोध्याकाण्ड · सुमंत्र की वापसी — अयोध्या का विलाप
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
तात बात मैं सकल सँवारी। भै मंथरा सहाय बिचारी ॥ 
कछुक काज बिधि बीच बिगारेउ। भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ ॥ 
सुनत भरतु भए बिबस बिषादा। जनु सहमेउ करि केहरि नादा ॥ 
तात तात हा तात पुकारी। परे भूमितल ब्याकुल भारी ॥ 
चलत न देखन पायउँ तोही। तात न रामहि सौंपेहु मोही ॥ 
बहुरि धीर धरि उठे सँभारी। कहु पितु मरन हेतु महतारी ॥ 
सुनि सुत बचन कहति कैकेई। मरमु पाँछि जनु माहुर देई ॥ 
आदिहु तें सब आपनि करनी। कुटिल कठोर मुदित मन बरनी ॥
दो.  भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु। 
      हेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु ॥ १६० ॥
Roman (IAST)
tāta bāta maiṃ sakala sa~vārī| bhai maṃtharā sahāya bicārī || 
kachuka kāja bidhi bīca bigāreu| bhūpati surapati pura pagu dhāreu || 
sunata bharatu bhae bibasa biṣādā| janu sahameu kari kehari nādā || 
tāta tāta hā tāta pukārī| pare bhūmitala byākula bhārī || 
calata na dekhana pāyau~ tohī| tāta na rāmahi sauṃpehu mohī || 
bahuri dhīra dhari uṭhe sa~bhārī| kahu pitu marana hetu mahatārī || 
suni suta bacana kahati kaikeī| maramu pā~chi janu māhura deī || 
ādihu teṃ saba āpani karanī| kuṭila kaṭhora mudita mana baranī ||
do.  bharatahi bisareu pitu marana sunata rāma bana gaunu| 
      hetu apanapau jāni jiya~ thakita rahe dhari maunu || 160 ||
Simple transliteration
tata bata maim sakala sa~vari bhai mamthara sahaya bicari  
kachuka kaja bidhi bica bigareu bhupati surapati pura pagu dhareu  
sunata bharatu bhae bibasa bishada janu sahameu kari kehari nada  
tata tata ha tata pukari pare bhumitala byakula bhari  
calata na dekhana payau~ tohi tata na ramahi saumpehu mohi  
bahuri dhira dhari uthe sa~bhari kahu pitu marana hetu mahatari  
suni suta bacana kahati kaikei maramu pa~chi janu mahura dei  
adihu tem saba apani karani kutila kathora mudita mana barani 
do.  bharatahi bisareu pitu marana sunata rama bana gaunu 
      hetu apanapau jani jiya~ thakita rahe dhari maunu  160 
Meaning (English)

Kaikeyi told him — son, I arranged everything well; Manthara helped me; the Creator put some obstacle in between and the king has gone to his heavenly abode. Hearing this, Bharat was struck dumb with grief — like an elephant reeling from a lion's roar. He fell to the ground crying 'Father! Father! O Father!', lamenting that he could not see him before he left and that his father had not entrusted him to Ram's care. Then gathering himself, he rose and asked Kaikeyi to tell him the cause of his father's death; and she narrated the whole of her doing — every scheming act — with a crooked, hard, and even joyful mind, as if rubbing salt into a wound and then administering poison. The very moment the news of Ram's exile entered Bharat's ears, he forgot even the grief of his father's death; realizing that his own mother was the cause of this catastrophe, he was left speechless and still.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

कैकेई बोली — हे पुत्र, मैंने सब ठीक किया; मंथरा ने मेरी सहायता की, बीच में विधाता ने कुछ विघ्न किया और राजा स्वर्गधाम सिधार गए। यह सुनते ही भरत अत्यन्त विषाद से विकल हो गए — जैसे सिंह की गर्जना सुनकर हाथी सहम जाए। वे 'तात! तात! हा तात!' पुकारते हुए भूमि पर गिर पड़े। उन्होंने विलाप किया कि जाते समय आपको न देख सका, आपने मुझे राम के हाथों नहीं सौंपा। फिर धैर्य धारण कर उठे और माता से पूछा — पिता की मृत्यु का कारण क्या था? कैकेई ने जैसे मर्म पर पाँछा लगाकर माहुर दे दिया हो — आदि से अन्त तक अपनी सारी करनी, कुटिल और कठोर मन से, प्रसन्नतापूर्वक बताई। भरत के कानों में राम के वनवास की बात पड़ते ही पिता की मृत्यु का शोक भी भूल गए; अपनी माँ को इस अनर्थ का कारण जानकर वे स्तब्ध रह गए।

About this verse

This is verse 160 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Sumantra Returns — Ayodhya's Grief” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 160: tata bata maim sakala sa~vari bhai — Meaning | VedKosh