Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 159

Ayodhya Kand Verse 159

अयोध्याकाण्ड · सुमंत्र की वापसी — अयोध्या का विलाप
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
हाट बाट नहिं जाइ निहारी। जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी ॥ 
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि। हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि ॥ 
सजि आरती मुदित उठि धाई। द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई ॥ 
भरत दुखित परिवारु निहारा। मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा ॥ 
कैकेई हरषित एहि भाँति। मनहुँ मुदित दव लाइ किराती ॥ 
सुतहि ससोच देखि मनु मारें। पूँछति नैहर कुसल हमारें ॥ 
सकल कुसल कहि भरत सुनाई। पूँछी निज कुल कुसल भलाई ॥ 
कहु कहँ तात कहाँ सब माता। कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता ॥
दो.  सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन। 
      भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन ॥ १५९ ॥
Roman (IAST)
hāṭa bāṭa nahiṃ jāi nihārī| janu pura daha~ disi lāgi davārī || 
āvata suta suni kaikayanaṃdini| haraṣī rabikula jalaruha caṃdini || 
saji āratī mudita uṭhi dhāī| dvārehiṃ bheṃṭi bhavana lei āī || 
bharata dukhita parivāru nihārā| mānahu~ tuhina banaja banu mārā || 
kaikeī haraṣita ehi bhā~ti| manahu~ mudita dava lāi kirātī || 
sutahi sasoca dekhi manu māreṃ| pū~chati naihara kusala hamāreṃ || 
sakala kusala kahi bharata sunāī| pū~chī nija kula kusala bhalāī || 
kahu kaha~ tāta kahā~ saba mātā| kaha~ siya rāma lakhana priya bhrātā ||
do.  suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina| 
      bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina || 159 ||
Simple transliteration
hata bata nahim jai nihari janu pura daha~ disi lagi davari  
avata suta suni kaikayanamdini harashi rabikula jalaruha camdini  
saji arati mudita uthi dhai dvarehim bhemti bhavana lei ai  
bharata dukhita parivaru nihara manahu~ tuhina banaja banu mara  
kaikei harashita ehi bha~ti manahu~ mudita dava lai kirati  
sutahi sasoca dekhi manu marem pu~chati naihara kusala hamarem  
sakala kusala kahi bharata sunai pu~chi nija kula kusala bhalai  
kahu kaha~ tata kaha~ saba mata kaha~ siya rama lakhana priya bhrata 
do.  suni suta bacana sanehamaya kapata nira bhari naina 
      bharata shravana mana sula sama papini boli baina  159 
Meaning (English)

The market-places and streets looked so desolate it seemed as if fire had raged across all ten directions of the city. Hearing that her son had arrived, Kaikeyi rushed out joyfully, met him at the door, and brought him inside — as gleeful as a hunter who has delighted in setting a forest ablaze. Bharat looked at the downcast household and felt as if frost had struck down a garden of lotuses, while Kaikeyi's cheerfulness struck him as deeply unnatural. She asked about the welfare of her own maternal home, feeling inwardly uneasy at seeing her son so anxious; Bharat reported all was well there and then asked about his own family — where was his father, all the mothers, Sita, Ram, and Lakshman? Hearing those tender, loving words, Kaikeyi filled her eyes with crocodile tears and the wicked woman spoke words that pierced Bharat's ears and heart like thorns.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

बाजार और रास्ते ऐसे उजाड़ दिखते थे मानो पूरे नगर में दावाग्नि लगी हो। पुत्र को आता सुनकर कैकेई हर्षित होकर दौड़ आईं और द्वार पर भेंट करके भवन में ले गईं — वे ऐसी प्रसन्न थीं जैसे किसी किराती ने जंगल में आग लगाकर खुशी मनाई हो। भरत ने परिवार को उदास देखा तो उन्हें ऐसा लगा जैसे पाले ने कमलवन को मार डाला हो। भरत ने पुत्र को सशंकित देखकर मन-ही-मन दुखी होते हुए नैहर के कुशल-समाचार पूछे; भरत ने सब कुशल बताया और फिर अपने कुल का हाल पूछा — पिता कहाँ हैं, सब माताएँ कहाँ हैं, सीता और राम-लखन भाई कहाँ हैं? पुत्र के इन स्नेह-भरे वचन सुनकर कैकेई ने आँखों में कपट के आँसू भरे और पापिनी ने ऐसे वचन बोले जो भरत के कानों और मन में सूल की तरह चुभे।

About this verse

This is verse 159 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Sumantra Returns — Ayodhya's Grief” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 159: hata bata nahim jai nihari janu — Meaning | VedKosh