Skip to content
Ayodhya Kand · Verse 154

Ayodhya Kand Verse 154

अयोध्याकाण्ड · सुमंत्र की वापसी — अयोध्या का विलाप
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
प्रान कंठगत भयउ भुआलू। मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू ॥ 
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी। जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी ॥ 
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना। रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।
उर धरि धीर राम महतारी। बोली बचन समय अनुसारी ॥ 
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू। राम बियोग पयोधि अपारू ॥ 
करनधार तुम्ह अवध जहाजू। चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू ॥ 
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू। नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू ॥ 
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी। रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी ॥
दो.  -प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि। 
       तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि ॥ १५४ ॥
Roman (IAST)
prāna kaṃṭhagata bhayau bhuālū| mani bihīna janu byākula byālū || 
idrīṃ sakala bikala bhai~ bhārī| janu sara sarasija banu binu bārī || 
kausalyā~ nṛpu dīkha malānā| rabikula rabi a~thayau jiya~ jānā|
ura dhari dhīra rāma mahatārī| bolī bacana samaya anusārī || 
nātha samujhi mana karia bicārū| rāma biyoga payodhi apārū || 
karanadhāra tumha avadha jahājū| caḍha़eu sakala priya pathika samājū || 
dhīraju dharia ta pāia pārū| nāhiṃ ta būḍa़ihi sabu parivārū || 
jauṃ jiya~ dharia binaya piya morī| rāmu lakhanu siya milahiṃ bahorī ||
do.  -priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā~khi ughāri| 
       talaphata mīna malīna janu sīṃcata sītala bāri || 154 ||
Simple transliteration
prana kamthagata bhayau bhualu mani bihina janu byakula byalu  
idrim sakala bikala bhai~ bhari janu sara sarasija banu binu bari  
kausalya~ nripu dikha malana rabikula rabi a~thayau jiya~ jana
ura dhari dhira rama mahatari boli bacana samaya anusari  
natha samujhi mana karia bicaru rama biyoga payodhi aparu  
karanadhara tumha avadha jahaju cadha़eu sakala priya pathika samaju  
dhiraju dharia ta paia paru nahim ta buda़ihi sabu parivaru  
jaum jiya~ dharia binaya piya mori ramu lakhanu siya milahim bahori 
do.  -priya bacana mridu sunata nripu citayau a~khi ughari 
       talaphata mina malina janu simcata sitala bari  154 
Meaning (English)

King Dasharatha's life-breath rose to his throat; like a snake robbed of its gem, all his senses went limp — as if the lotuses of a pond were left without water. Kausalya saw the king and understood in her heart that the sun of the Raghu clan was about to set; gathering her own courage, she spoke words suited to the moment: the ocean of separation from Ram is boundless, but you, O lord, are the helmsman of this ship called Ayodhya and all your dear ones are passengers — hold firm and you will find the shore, else the whole family will drown. Hearing his beloved's gentle words, the king opened his eyes and steadied somewhat, like a writhing fish refreshed by a little cool water.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

महाराज दशरथ के प्राण कण्ठ में आ गए; जैसे मणि-विहीन सर्प व्याकुल होता है, वैसे ही उनकी सब इन्द्रियाँ विकल हो गईं — मानो कमलों से भरे तालाब में जल ही न रहा हो। कौसल्या ने राजा को देखा तो समझ गईं कि रघुकुल के सूर्य अस्त होने वाले हैं; हृदय में धैर्य धारण कर उन्होंने समयोचित वचन कहे — हे नाथ, राम-वियोग का सागर अपार है और आप इस अयोध्या रूपी जहाज के कर्णधार हैं; इस पर सारे प्रियजन सवार हैं, यदि आप धीरज रखें तो किनारा मिलेगा, अन्यथा सब परिवार डूब जाएगा। प्रिया के यह कोमल वचन सुनकर राजा ने आँखें खोलीं और कुछ स्थिर हुए — जैसे शीतल जल से तड़पती मछली को थोड़ी राहत मिले।

About this verse

This is verse 154 of 326 in Ayodhya Kand (अयोध्याकाण्ड), from the section “Sumantra Returns — Ayodhya's Grief” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Ayodhya Kand Verse 154: prana kamthagata bhayau bhualu mani — Meaning | VedKosh