Skip to content
Aranya Kand · Verse 5

Aranya Kand Verse 5

अरण्यकाण्ड · मंगलाचरण, काक-जयंत-प्रसंग एवं अत्रि-आश्रम
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
अनुसुइया के पद गहि सीता। मिली बहोरि सुसील बिनीता ॥
रिषिपतिनी मन सुख अधिकाई। आसिष देइ निकट बैठाई ॥
दिब्य बसन भूषन पहिराए। जे नित नूतन अमल सुहाए ॥
कह रिषिबधू सरस मृदु बानी। नारिधर्म कछु ब्याज बखानी ॥
मातु पिता भ्राता हितकारी। मितप्रद सब सुनु राजकुमारी ॥
अमित दानि भर्ता बयदेही। अधम सो नारि जो सेव न तेही ॥
धीरज धर्म मित्र अरु नारी। आपद काल परिखिअहिं चारी ॥
बृद्ध रोगबस जड़ धनहीना। अधं बधिर क्रोधी अति दीना ॥
ऐसेहु पति कर किएँ अपमाना। नारि पाव जमपुर दुख नाना ॥
एकइ धर्म एक ब्रत नेमा। कायँ बचन मन पति पद प्रेमा ॥
जग पति ब्रता चारि बिधि अहहिं। बेद पुरान संत सब कहहिं ॥
उत्तम के अस बस मन माहीं। सपनेहुँ आन पुरुष जग नाहीं ॥
मध्यम परपति देखइ कैसें। भ्राता पिता पुत्र निज जैंसें ॥
धर्म बिचारि समुझि कुल रहई। सो निकिष्ट त्रिय श्रुति अस कहई ॥
बिनु अवसर भय तें रह जोई। जानेहु अधम नारि जग सोई ॥
पति बंचक परपति रति करई। रौरव नरक कल्प सत परई ॥
छन सुख लागि जनम सत कोटि। दुख न समुझ तेहि सम को खोटी ॥
बिनु श्रम नारि परम गति लहई। पतिब्रत धर्म छाड़ि छल गहई ॥
पति प्रतिकुल जनम जहँ जाई। बिधवा होई पाई तरुनाई ॥
सो.  सहज अपावनि नारि पति सेवत सुभ गति लहइ।
      जसु गावत श्रुति चारि अजहु तुलसिका हरिहि प्रिय ॥ ५क ॥
Roman (IAST)
anusuiyā ke pada gahi sītā| milī bahori susīla binītā ||
riṣipatinī mana sukha adhikāī| āsiṣa dei nikaṭa baiṭhāī ||
dibya basana bhūṣana pahirāe| je nita nūtana amala suhāe ||
kaha riṣibadhū sarasa mṛdu bānī| nāridharma kachu byāja bakhānī ||
mātu pitā bhrātā hitakārī| mitaprada saba sunu rājakumārī ||
amita dāni bhartā bayadehī| adhama so nāri jo seva na tehī ||
dhīraja dharma mitra aru nārī| āpada kāla parikhiahiṃ cārī ||
bṛddha rogabasa jaḍa़ dhanahīnā| adhaṃ badhira krodhī ati dīnā ||
aisehu pati kara kie~ apamānā| nāri pāva jamapura dukha nānā ||
ekai dharma eka brata nemā| kāya~ bacana mana pati pada premā ||
jaga pati bratā cāri bidhi ahahiṃ| beda purāna saṃta saba kahahiṃ ||
uttama ke asa basa mana māhīṃ| sapanehu~ āna puruṣa jaga nāhīṃ ||
madhyama parapati dekhai kaiseṃ| bhrātā pitā putra nija jaiṃseṃ ||
dharma bicāri samujhi kula rahaī| so nikiṣṭa triya śruti asa kahaī ||
binu avasara bhaya teṃ raha joī| jānehu adhama nāri jaga soī ||
pati baṃcaka parapati rati karaī| raurava naraka kalpa sata paraī ||
chana sukha lāgi janama sata koṭi| dukha na samujha tehi sama ko khoṭī ||
binu śrama nāri parama gati lahaī| patibrata dharma chāḍa़i chala gahaī ||
pati pratikula janama jaha~ jāī| bidhavā hoī pāī tarunāī ||
so.  sahaja apāvani nāri pati sevata subha gati lahai|
      jasu gāvata śruti cāri ajahu tulasikā harihi priya || 5ka ||
Simple transliteration
anusuiya ke pada gahi sita mili bahori susila binita 
rishipatini mana sukha adhikai asisha dei nikata baithai 
dibya basana bhushana pahirae je nita nutana amala suhae 
kaha rishibadhu sarasa mridu bani naridharma kachu byaja bakhani 
matu pita bhrata hitakari mitaprada saba sunu rajakumari 
amita dani bharta bayadehi adhama so nari jo seva na tehi 
dhiraja dharma mitra aru nari apada kala parikhiahim cari 
briddha rogabasa jada़ dhanahina adham badhira krodhi ati dina 
aisehu pati kara kie~ apamana nari pava jamapura dukha nana 
ekai dharma eka brata nema kaya~ bacana mana pati pada prema 
jaga pati brata cari bidhi ahahim beda purana samta saba kahahim 
uttama ke asa basa mana mahim sapanehu~ ana purusha jaga nahim 
madhyama parapati dekhai kaisem bhrata pita putra nija jaimsem 
dharma bicari samujhi kula rahai so nikishta triya shruti asa kahai 
binu avasara bhaya tem raha joi janehu adhama nari jaga soi 
pati bamcaka parapati rati karai raurava naraka kalpa sata parai 
chana sukha lagi janama sata koti dukha na samujha tehi sama ko khoti 
binu shrama nari parama gati lahai patibrata dharma chada़i chala gahai 
pati pratikula janama jaha~ jai bidhava hoi pai tarunai 
so.  sahaja apavani nari pati sevata subha gati lahai
      jasu gavata shruti cari ajahu tulasika harihi priya  5ka 
Meaning (English)

Sita humbly took hold of the feet of Anasuya, wife of sage Atri; the sage's wife rejoiced, gave her blessings, presented her with divine garments and ornaments, and then in gentle, loving words discoursed on the dharma of a devoted wife. She said: parents and brothers bestow limited gifts, but a husband is an unlimited giver — a woman who dishonours her husband in any condition earns suffering, while one who is devoted to her husband in body, speech and mind is glorified by all four Vedas.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

सीताजी ने विनम्रता से महर्षि अत्रि की पत्नी अनसूया के चरण पकड़े; ऋषिपत्नी ने आनन्दित होकर उन्हें आशीष दिए, दिव्य वस्त्र-आभूषण पहनाए और फिर मधुर वाणी में पतिव्रत धर्म का उपदेश दिया। उन्होंने कहा — पिता, माता, भाई सब सीमित फल देते हैं, पर पति अपार दाता है; पुरानी-नई सब अवस्थाओं में पति का तिरस्कार करने वाली नारी को नरक मिलता है, और जो नारी मन-वचन-कर्म से पतिव्रत पालती है, उसकी वेद-पुराण स्तुति करते हैं।

About this verse

This is verse 5 of 48 in Aranya Kand (अरण्यकाण्ड), from the section “Mangalacharan, Crow Episode & Atri Ashram” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Aranya Kand Verse 5: anusuiya ke pada gahi sita mili — Meaning | VedKosh