Skip to content
Aranya Kand · Verse 39

Aranya Kand Verse 39

अरण्यकाण्ड · शबरी-प्रसंग, नवधा-भक्ति एवं पम्पासरोवर
Verse · मूल पाठ (Devanagari)
देखि गयउ भ्राता सहित तासु दूत सुनि बात।
      डेरा कीन्हेउ मनहुँ तब कटकु हटकि मनजात ॥ ३७(ख) ॥

बिटप बिसाल लता अरुझानी। बिबिध बितान दिए जनु तानी ॥
कदलि ताल बर धुजा पताका। दैखि न मोह धीर मन जाका ॥
बिबिध भाँति फूले तरु नाना। जनु बानैत बने बहु बाना ॥
कहुँ कहुँ सुन्दर बिटप सुहाए। जनु भट बिलग बिलग होइ छाए ॥
कूजत पिक मानहुँ गज माते। ढेक महोख ऊँट बिसराते ॥
मोर चकोर कीर बर बाजी। पारावत मराल सब ताजी ॥
तीतिर लावक पदचर जूथा। बरनि न जाइ मनोज बरुथा ॥
रथ गिरि सिला दुंदुभी झरना। चातक बंदी गुन गन बरना ॥
मधुकर मुखर भेरि सहनाई। त्रिबिध बयारि बसीठीं आई ॥
चतुरंगिनी सेन सँग लीन्हें। बिचरत सबहि चुनौती दीन्हें ॥
लछिमन देखत काम अनीका। रहहिं धीर तिन्ह कै जग लीका ॥
एहि कें एक परम बल नारी। तेहि तें उबर सुभट सोइ भारी ॥
दो.  तात तीनि अति प्रबल खल काम क्रोध अरु लोभ।
      मुनि बिग्यान धाम मन करहिं निमिष महुँ छोभ ॥ ३८(क) ॥
Roman (IAST)
dekhi gayau bhrātā sahita tāsu dūta suni bāta|
      ḍerā kīnheu manahu~ taba kaṭaku haṭaki manajāta || 37(kha) ||

biṭapa bisāla latā arujhānī| bibidha bitāna die janu tānī ||
kadali tāla bara dhujā patākā| daikhi na moha dhīra mana jākā ||
bibidha bhā~ti phūle taru nānā| janu bānaita bane bahu bānā ||
kahu~ kahu~ sundara biṭapa suhāe| janu bhaṭa bilaga bilaga hoi chāe ||
kūjata pika mānahu~ gaja māte| ḍheka mahokha ū~ṭa bisarāte ||
mora cakora kīra bara bājī| pārāvata marāla saba tājī ||
tītira lāvaka padacara jūthā| barani na jāi manoja baruthā ||
ratha giri silā duṃdubhī jharanā| cātaka baṃdī guna gana baranā ||
madhukara mukhara bheri sahanāī| tribidha bayāri basīṭhīṃ āī ||
caturaṃginī sena sa~ga līnheṃ| bicarata sabahi cunautī dīnheṃ ||
lachimana dekhata kāma anīkā| rahahiṃ dhīra tinha kai jaga līkā ||
ehi keṃ eka parama bala nārī| tehi teṃ ubara subhaṭa soi bhārī ||
do.  tāta tīni ati prabala khala kāma krodha aru lobha|
      muni bigyāna dhāma mana karahiṃ nimiṣa mahu~ chobha || 38(ka) ||
Simple transliteration
dekhi gayau bhrata sahita tasu duta suni bata
      dera kinheu manahu~ taba kataku hataki manajata  37(kha) 

bitapa bisala lata arujhani bibidha bitana die janu tani 
kadali tala bara dhuja pataka daikhi na moha dhira mana jaka 
bibidha bha~ti phule taru nana janu banaita bane bahu bana 
kahu~ kahu~ sundara bitapa suhae janu bhata bilaga bilaga hoi chae 
kujata pika manahu~ gaja mate dheka mahokha u~ta bisarate 
mora cakora kira bara baji paravata marala saba taji 
titira lavaka padacara jutha barani na jai manoja barutha 
ratha giri sila dumdubhi jharana cataka bamdi guna gana barana 
madhukara mukhara bheri sahanai tribidha bayari basithim ai 
caturamgini sena sa~ga linhem bicarata sabahi cunauti dinhem 
lachimana dekhata kama anika rahahim dhira tinha kai jaga lika 
ehi kem eka parama bala nari tehi tem ubara subhata soi bhari 
do.  tata tini ati prabala khala kama krodha aru lobha
      muni bigyana dhama mana karahim nimisha mahu~ chobha  38(ka) 
Meaning (English)

The sub-doha states that Kamadeva's envoy, Spring, having seen Ram along with his brother and heard their exchange, seemed to have made the whole army of Manmatha (born-of-the-mind) encamp right there. The verses then unfold a vivid portrait of that besieging spring army: huge trees draped in creepers like pavilion-canopies, banana and palm trunks like flags and banners, flowering trees in many colours like soldiers in varied regalia, the cuckoo's call like a rutting elephant, peacocks and parrots and swans and pigeons like ranks of fine horses — Ram tells Lakshman that those who remain unshaken at the sight of Kama's army are truly celebrated in the world, and the strongest weapon in that army is woman.

Meaning (Hindi) · भावार्थ

उप-दोहे में कहा गया — 'देखि गयउ भ्राता सहित तासु दूत सुनि बात / डेरा कीन्हेउ मनहुँ तब कटकु हटकि मनजात' — अर्थात कामदेव के उस दूत वसन्त ने राम को भाई सहित देखकर और उनकी बात सुनकर मानो मन-जात (कामदेव) की सेना को वहीं डेरा करवा दिया। तदनन्तर वन की विस्तृत शोभा का वर्णन है — विशाल वृक्षों की लताएँ बितान-सी तनी हैं, केले-ताल की धजाएँ-पताकाएँ फहरा रही हैं, विविध रंगों में खिले वृक्ष सज्जित सैनिकों-से हैं, कूजते पिक मदमत्त हाथी-से हैं, मोर-कोयल-तोते-हंस-कबूतर अश्व-पंक्ति-से हैं — यह देखकर लक्ष्मण को भी विचलित न होने वालों की जग में धाक होती है, और सबसे बड़ा शस्त्र नारी है।

About this verse

This is verse 39 of 48 in Aranya Kand (अरण्यकाण्ड), from the section “Shabari, Navadha Bhakti & Pampasarovar” of Goswami Tulsidas’ Ramcharitmanas.

Related
What to do next

Recently Accessed

Home

Premium Tools

View All

Trending Topics

Continue Your Spiritual Journey

Explore related Hindu wisdom, daily guidance, and AI-powered answers on VedKosh.

Daily Quiz

रामायण प्रश्नोत्तरी

1/108

किस ऋषि ने राजा दशरथ को पुत्रकामेष्टि यज्ञ करने की सलाह दी?

Independently reviewed for authenticity. Please verify meanings and rituals yourself before following.

Aranya Kand Verse 39: dekhi gayau bhrata sahita tasu duta — Meaning | VedKosh