శివ తాండవ స్తోత్ర
महत्व एवं विशेषता
శివ తాండవ స్తోత్ర సంపూర్ణ సంస్కృత సాహిత్య మేం సబసే శక్తిశాలీ ఔర కలాత్మక రూప సే భవ్య స్తుతియోం మేం సే ఏక హై। రామాయణ కే లంకా కే దస-ముఖీ రాక్షస రాజా రావణ కో ఇసకా శ్రేయ దియా జాతా హై — యహ స్తోత్ర విరోధాభాసీ రూప సే అబ తక రచిత సబసే మహాన భక్తి రచనాఓం మేం సే ఏక హై, జో యహ ప్రదర్శిత కరతా హై కి ఖలనాయక కే రూప మేం భయభీత కరనే వాలే ప్రాణీ మేం భీ అసాధారణ భక్తి ఔర సాహిత్యిక ప్రతిభా థీ।
పరంపరా కే అనుసార, రావణ నే కైలాశ పర్వత పర భగవాన శివ కీ కఠోర తపస్యా కరతే హుఏ ఇస స్తుతి కీ రచనా కీ। ఉనకీ భక్తి ఇతనీ గహన థీ కి ఉన్హోంనే అపనీ నసోం కే తారోం కో సంగీత సంగత కే రూప మేం బజాయా ఔర ఉనకే దస ముఖోం నే పూర్ణ సామంజస్య మేం గాన కియా। స్తోత్ర కీ గర్జనశీల లయ — 'జటాటవీగలజ్జల ప్రవాహపావితస్థలే' — శివ కే తాండవ నృత్య కీ బ్రహ్మాండీయ తాల కీ అనుకృతి హై, జిసమేం భారీ సంస్కృత సమాస శబ్ద ఏక శాబ్దిక భూకంప ఉత్పన్న కరతే హైం।
యహాఁ వర్ణిత తాండవ శివ కా ఏక సాథ సృజన ఔర సంహార కా బ్రహ్మాండీయ నృత్య హై। సత్రహ ఛందోం మేం సే ప్రత్యేక శివ కే సబసే భయంకర ఔర భవ్య రూప కా ఉత్తరోత్తర జీవంత చిత్రణ కరతా హై: అంతరిక్ష మేం లహరాతీ జటాఏఁ జినసే గంగా ప్రవాహిత హో రహీ హై, నీలకంఠ సే లిపటీ సర్ప మాలాఏఁ, భాల పర శోభాయమాన అర్ధచంద్ర, ఔర తీసరా నేత్ర జో బ్రహ్మాండ కో భస్మ కర సకనే వాలీ అగ్ని సే ప్రజ్వలిత హై। స్తోత్ర వ్యవస్థిత రూప సే సభీ సీమాఓం కా వినాశ కరతా హై — శివ 'స్మరచ్ఛిదమ్' (కామ కా నాశక), 'పురచ్ఛిదమ్' (అహంకార కే తీన పురోం కా నాశక), ఔర 'భవచ్ఛిదమ్' (సాంసారిక అస్తిత్వ కా నాశక) హైం।
యహ స్తుతి శైవ తాంత్రిక పరంపరాఓం మేం విశేష మహత్వ రఖతీ హై, జహాఁ ఇసకా పాఠ ప్రదోష కాల (శుభ సంధ్యా సమయ) మేం శివ కే ఆశీర్వాద కే లిఏ కియా జాతా హై। అంతిమ ఛంద కా వచన హై కి జో భీ సంధ్యా పూజా మేం ఇస స్తోత్ర కా పాఠ కరతా హై ఉసే స్థాయీ సమృద్ధి ప్రాప్త హోతీ హై। శివ తాండవ ఏక సాంస్కృతిక కసౌటీ బనా హుఆ హై — మందిరోం మేం పాఠ కియా జాతా హై, శాస్త్రీయ నృత్య మేం ప్రస్తుత హోతా హై, ఔర లాఖోం లోగోం ద్వారా ప్రియ హై జో ఇసకే గర్జనశీల ఛందోం మేం దివ్య శక్తి కీ విస్మయకారీ భవ్యతా సే సాక్షాత్కార పాతే హైం।
తెలుగు లిపిలో (లిప్యంతరీకరణ)
శివ తాండవ స్తోత్ర జటాటవీగలజ్జల ప్రవాహపావితస్థలే గలేऽవలమ్బ్య లమ్బితాం భుజంగతుంగమాలికామ్। డమడ్డమడ్డమడ్డమనినాదవడ్డమర్వయం చకార చండతాండవం తనోతు నః శివః శివమ ॥1॥ జటా కటా హసంభ్రమ భ్రమన్నిలింపనిర్ఝరీ । విలోలవీ చివల్లరీ విరాజమానమూర్ధని । ధగద్ధగద్ధ గజ్జ్వలల్లలాట పట్టపావకే కిశోరచంద్రశేఖరే రతిః ప్రతిక్షణం మమం ॥2॥ ధరా ధరేంద్ర నందినీ విలాస బంధువంధుర- స్ఫురదృగంత సంతతి ప్రమోద మానమానసే । కృపాకటా క్షధారణీ నిరుద్ధదుర్ధరాపది కవచిద్విగమ్బరే మనో వినోదమేతు వస్తుని ॥3॥ జటా భుజం గపింగల స్ఫురత్ఫణామణిప్రభా- కదంబకుంకుమ ద్రవప్రలిప్త దిగ్వధూముఖే । మదాంధ సింధు రస్ఫురత్వగుత్తరీయమేదురే మనో వినోదద్భుతం బింభర్తు భూతభర్తరి ॥4॥ సహస్ర లోచన ప్రభృత్య శేషలేఖశేఖర- ప్రసూన ధూలిధోరణీ విధూసరాంఘ్రిపీఠభూః । భుజంగరాజ మాలయా నిబద్ధజాటజూటకః శ్రియే చిరాయ జాయతాం చకోర బంధుశేఖరః ॥5॥ లలాట చత్వరజ్వలద్ధనంజయస్ఫురిగభా- నిపీతపంచసాయకం నిమన్నిలింపనాయమ్ । సుధా మయుఖ లేఖయా విరాజమానశేఖరం మహా కపాలి సంపదే శిరోజయాలమస్తూ నః ॥6॥ కరాల భాల పట్టికాధగద్ధగద్ధగజ్జ్వల- ద్ధనంజయా ధరీకృతప్రచండపంచసాయకే । ధరాధరేంద్ర నందినీ కుచాగ్రచిత్రపత్రక- ప్రకల్పనైకశిల్పిని త్రిలోచనే మతిర్మమ ॥7॥ నవీన మేఘ మండలీ నిరుద్ధదుర్ధరస్ఫుర- త్కుహు నిశీథినీతమః ప్రబంధబంధుకంధరః । నిలిమ్పనిర్ఝరి ధరస్తనోతు కృత్తి సింధురః కలానిధానబంధురః శ్రియం జగంద్ధురంధరః ॥8॥ ప్రఫుల్ల నీల పంకజ ప్రపంచకాలిమచ్ఛటా- విడంబి కంఠకంధ రారుచి ప్రబంధకంధరమ్ స్మరచ్ఛిదం పురచ్ఛింద భవచ్ఛిదం మఖచ్ఛిదం గజచ్ఛిదాంధకచ్ఛిదం తమంతకచ్ఛిదం భజే ॥9॥ అగర్వసర్వమంగలా కలాకదమ్బమంజరీ- రసప్రవాహ మాధురీ విజృంభణా మధువ్రతమ్ । స్మరాంతకం పురాతకం భావంతకం మఖాంతకం గజాంతకాంధకాంతకం తమంతకాంతకం భజే ॥10॥ జయత్వదభ్రవిభ్రమ భ్రమద్భుజంగమస్ఫుర- ద్ధగద్ధగద్వి నిర్గమత్కరాల భాల హవ్యవాట్- ధిమిద్ధిమిద్ధిమి నన్మృదంగతుంగమంగల- ధ్వనిక్రమప్రవర్తిత ప్రచణ్డ తాణ్డవః శివః ॥11॥ దృషద్విచిత్రతల్పయోర్భుజంగ మౌక్తికమస్రజో- ర్గరిష్ఠరత్నలోష్టయోః సుహృద్విపక్షపక్షయోః । తృణారవిందచక్షుషోః ప్రజామహీమహేన్ద్రయోః సమం ప్రవర్తయన్మనః కదా సదాశివం భజే ॥12॥ కదా నిలింపనిర్ఝరీ నికుజకోటరే వసన్ విముక్తదుర్మతిః సదా శిరఃస్థమంజలిం వహన్। విముక్తలోలలోచనో లలామభాలలగ్నకః శివేతి మంత్రముచ్చరన్కదా సుఖీ భవామ్యహమ్॥13॥ నిలిమ్ప నాథనాగరీ కదమ్బ మౌలమల్లికా- నిగుమ్ఫనిర్భక్షరన్మ ధూష్ణికామనోహరః । తనోతు నో మనోముదం వినోదినీంమహనిశం పరిశ్రయ పరం పదం తదంగజత్విషాం చయః ॥14॥ ప్రచణ్డ వాడవానల ప్రభాశుభప్రచారణీ మహాష్టసిద్ధికామినీ జనావహూత జల్పనా । విముక్త వామ లోచనో వివాహకాలికధ్వనిః శివేతి మన్త్రభూషగో జగజ్జయాయ జాయతామ్ ॥15॥ ఇమం హి నిత్యమేవ ముక్తముక్తమోత్తమ స్తవం పఠన్స్మరన్ బ్రువన్నరో విశుద్ధమేతి సంతతమ్। హరే గురౌ సుభక్తిమాశు యాతి నాంయథా గతిం విమోహనం హి దేహనా తు శంకరస్య చింతనమ ॥16॥ పూజాऽవసానసమయే దశవక్రత్రగీతం యః శమ్భూపూజనమిదం పఠతి ప్రదోషే । తస్య స్థిరాం రథగజేంద్రతురంగయుక్తాం లక్ష్మీ సదైవ సుముఖీం ప్రదదాతి శమ్భుః ॥17॥ ॥ ఇతి శివ తాండవ స్తోత్రం సంపూర్ణమ్॥