🛕 तीर्थमार्गदर्शिका भारतस्य पवित्र तीर्थस्थलानि

चार धाम भारतस्य चतुर्कोणेषु आदिशङ्कराचार्येन स्थापिताः चत्वारः पवित्राः तीर्थाः — बद्रीनाथः, द्वारका, पुरी, रामेश्वरम् च सन्ति । चतुर्णां यात्रा मोक्षप्राप्त्यर्थं मन्यते।

वाराणसी विश्वस्य प्राचीनतमेषु जीवितनगरेषु अन्यतमम् अस्ति, भारतस्य आध्यात्मिकराजधानी इति च मन्यते । काशीयां मृत्योः परं मोक्षं लभते इति विश्वासः । इदं नगरं शिवाय समर्पितं पवित्रगङ्गायाः तटे स्थितम् अस्ति ।

छोटा चार धाम उत्तराखण्डस्य चत्वारः पवित्राः धामाः सन्ति – यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथः, बद्रीनाथः च । इयं हिमालयतीर्थयात्रा ग्रीष्मकाले आरभ्यते, हिन्दुधर्मे पूज्यतमासु तीर्थयात्रासु अन्यतमा अस्ति ।

प्रयागराजः तीर्थराजः इति कथ्यते यतोहि अत्र त्रिवेणी संगमे पवित्राः त्रीणि नद्यः – गंगा, यमुना, अदृश्यसरस्वती च – मिलन्ति । अत्र आयोजितः कुम्भमेला पृथिव्यां बृहत्तमः धार्मिकः कार्यक्रमः अस्ति ।

१२ ज्योतिर्लिंगाः भगवतः शिवस्य पवित्रमन्दिराणि सन्ति यत्र सः प्रकाशस्तम्भरूपेण प्रकटितः आसीत् : सोमनाथः, मल्लिकार्जुनः, महाकालेश्वरः, ओंकारेश्वरः, केदारनाथः, भीमशंकरः, काशीविश्वनाथः, त्र्यम्बकेश्वरः, वैद्यनाथः, नागेश्वरः, रामेश्वरः, घृष्णेश्वरः च।

हरिद्वारस्य अर्थः "ईश्वरस्य द्वारम्" इति । अत्र गंगा हिमालयात् समतलं प्रविशति । हर कि पौरी घाट् सायं गंगा आरती कृते प्रसिद्धः अस्ति। कुम्भमेलायाम् चतुर्णां स्थलानां मध्ये हरिद्वारः अन्यतमः अस्ति ।

अमरनाथयात्रा जम्मू-कश्मीरे ३,८८८ मीटर् ऊर्ध्वतायां स्थितस्य अमरनाथगुहायाः वार्षिकयात्रा अस्ति । प्राकृतिकरूपेण निर्मितस्य हिमशिवलिंगस्य दर्शनार्थं भक्ताः पदातिभिः गच्छन्ति। अत्र भगवान् शिवः पार्वतीं देवीं अमृतत्वस्य रहस्यं कथितवान् इति विश्वासः अस्ति ।

आन्ध्रप्रदेशे स्थितं तिरुपतिबालाजी (श्रीवेङ्कटेश्वरमन्दिरम्) विश्वस्य सर्वाधिकसमृद्धं सर्वाधिकदर्शनीयं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । भगवान् वेङ्कटेश्वरः भक्तानाम् इच्छां पूर्णं करोति इति विश्वासः अस्ति । प्रतिवर्षं कोटिशः जनाः आगच्छन्ति, मुण्डन-(केश-अर्पणस्य) परम्परा च व्यापकः अस्ति ।

५१ शक्तिपीठानि तानि मन्दिराणि सन्ति यत्र भगवतः विष्णुस्य सुदर्शनचक्रेन छिन्नानि सती देवीयाः शरीराङ्गाः पतिताः आसन् । प्रत्येकं पादपीठे शक्तिः भैरवः च उपविष्टः भवति। प्रमुखपीठेषु कामाख्यः, कालीघाटः, विन्ध्यवासिनी, ज्वालादेवी च सन्ति ।

कुम्भमेला प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन, नाशिक इति चतुर्णां नद्यः तटे प्रत्येकं १२ वर्षेषु भवति विशालः हिन्दुयात्रा अस्ति । समुद्रमन्थनस्य पौराणिककथायाः सम्बन्धः अस्ति । कुम्भे पुण्यस्नानं कृत्वा पापनाशनम् इति विश्वासः ।

ओडिशानगरस्य पुरीनगरे स्थितं जगन्नाथमन्दिरं चारधामेषु अन्यतमम् अस्ति । वार्षिकरथयात्रायाः कृते अयं प्रसिद्धः अस्ति यस्मिन् भगवान् जगन्नाथः, बलभद्रः, सुभद्रः च विशालरथैः बहिः निष्कासिताः भवन्ति । मन्दिरस्य महाप्रसादः पवित्रः इति मन्यते ।

गुजरातदेशे स्थितं सोमनाथमन्दिरं १२ ज्योतिर्लिंगेषु प्रथमम् अस्ति । आक्रमणकारिभिः अनेकवारं ध्वस्तं पुनर्निर्माणं च कृत्वा अपि एतत् भारतीयस्य अदम्यतायाः प्रतीकम् अस्ति । सरदार वल्लभभाई पटेल इत्यस्य उपक्रमेण स्वातन्त्र्यानन्तरं वर्तमानस्य मन्दिरस्य नवीनीकरणं कृतम् ।

अयोध्या भगवतः रामस्य जन्मभूमिः अस्ति तथा च हिन्दुधर्मस्य सप्तपवित्रनगरेषु (सप्तपुरी) अन्यतमम् अस्ति । रामजन्मभूमिस्थे नवनिर्मितेन राममन्दिरेन एतत् प्रमुखं तीर्थस्थलं कृतम् अस्ति । एतत् नगरं रामायणे विस्तरेण उक्तम् अस्ति ।

मथुरा श्रीकृष्णस्य जन्मभूमिः, वृन्दावनं च तस्य बाल्यकालं व्यतीतवान् । ते मिलित्वा ब्रजभूमिः — बाङ्के बिहारी, प्रेममन्दिर, कृष्णजन्मस्थान इत्यादीनि मन्दिराणि सन्ति इति प्रमुखं तीर्थक्षेत्रं निर्मान्ति । अत्र होली विश्वप्रसिद्धा अस्ति।

वैष्णोदेवी जम्मू-कश्मीरस्य त्रिकुटपर्वतेषु स्थितं पवित्रं गुहामन्दिरम् अस्ति, यत् देवी वैष्णोदेवी (शक्तेः एकरूपम्) इत्यस्मै समर्पितं अस्ति । पवित्रगुहां प्राप्तुं कटरातः प्रायः १३ कि.मी दूरे भक्ताः पादचारेण गच्छन्ति । प्रतिवर्षं ८० लक्षाधिकाः भक्ताः अत्र आगच्छन्ति ।

गुजरातदेशे स्थितं द्वारका चारधामेषु अन्यतमम् अस्ति, भगवतः कृष्णस्य नगरम् आसीत् । द्वारकाधीशमन्दिरम् अत्र मुख्यमन्दिरम् अस्ति । समीपस्थः बेट् द्वारकाद्वीपः कृष्णस्य मूलनगरः इति मन्यते, यस्य भागः अधुना समुद्रे मग्नः अस्ति ।

बिहारस्य बोधगया इति स्थानं यत्र भगवान् बुद्धः बोधिवृक्षस्य अधः बोधं प्राप्तवान् । बौद्धप्रधानस्थानत्वेऽपि हिन्दुजनाः बुद्धं भगवतः विष्णुवतारं मन्यन्ते । अत्र विष्णुपदमन्दिरं यत्र विष्णुपदचिह्नानि सन्ति इति मन्यते, तत् हिन्दुतीर्थस्थलम् अस्ति ।

तमिलनाडुराज्यस्य मदुरैनगरस्य मीनाक्षी अम्मानमन्दिरं मीनाक्षीदेव्याः (पार्वती) भगवान् सुन्दरेश्वरस्य (शिव) च समर्पितं भव्यं द्रविड़मन्दिरम् अस्ति । अत्र सहस्राणि रङ्गिणः शिल्पैः अलङ्कृताः १४ आश्चर्यजनकाः गोपुराः (द्वारगोपुराः) सन्ति ।

रामेश्वरं तमिलनाडुराज्यस्य चारधाम्षु अन्यतमम् अस्ति । लङ्कागमनपूर्वम् अत्र शिवं पूजयामास भगवान् । रामनाथस्वामीमन्दिरस्य गलियारा हिन्दुमन्दिरेभ्यः दीर्घतमः अस्ति । मन्दिरस्य २२ पवित्रतडागेषु (तीर्थम्) भक्ताः स्नानं कुर्वन्ति ।

मध्यप्रदेशस्य उज्जयिन्-नगरे महाकालेश्वरज्योतिर्लिंग् अस्ति, यत् १२ ज्योतिर्लिंगेषु अन्यतमम् अस्ति । सप्तमोक्षनगरेषु (सप्तपुरी) अन्यतमं कुम्भमेलास्थलं च । महाकालेश्वरस्य भस्म आरती यया पवित्रभस्मना क्रियते, सा अद्वितीया अस्ति।

वाराणसी-नगरस्य काशीविश्वनाथमन्दिरं १२ ज्योतिर्लिंगेषु अन्यतमं, प्रसिद्धतमं शिवमन्दिरं च अस्ति । सुवर्णशिखरत्वात् सुवर्णमन्दिरम् इति कथ्यते । नवनिर्मितेन काशीविश्वनाथगलियारे मन्दिरसङ्कुलं विश्वस्तरीयं तीर्थस्थले परिणतम् अस्ति।

केरलस्य सबरीमाला भगवता अय्यप्पाय समर्पिता अस्ति। वार्षिकतीर्थयात्रायां (नवम्बर–जनवरी) लक्षशः भक्ताः आगच्छन्ति । भक्ताः यात्रायाः ४१ दिवसपूर्वं कठोरं उपवासं कुर्वन्ति । मकरसंक्रान्त्यां दृश्यमानं दिव्यप्रकाशं (मकरज्योतिः) प्रमुखा आध्यात्मिकघटना अस्ति ।

राजस्थानस्य पुष्करस्य विश्वस्य एकमात्रं ब्रह्ममन्दिरम् अस्ति । पवित्रं पुष्कर-सरोवरं ब्रह्मणा निर्मितं मन्यते । कार्तिकपूर्णिमायां अस्मिन् सरसि स्नानम् अत्यन्तं शुभं मन्यते । पुष्कर उष्ट्रमेला अपि विश्वप्रसिद्धा अस्ति ।

पञ्चप्रयाग उत्तराखण्डे पञ्च पवित्रनदीसङ्गमानि सन्ति यत्र सहायिकाः मिलित्वा गंगां निर्मान्ति : विष्णुप्रयागः, नन्दप्रयागः, कर्णप्रयागः, रुद्रप्रयागः, देवप्रयागः च । अलकनन्दः भागीरथी च देवप्रयागे मिलन्ति अतः नदी गङ्गा इति नाम गृह्णाति ।

चार धाम राजमार्गः भारतसर्वकारस्य एकः परियोजना अस्ति यः उत्तराखण्डस्य चतुर्णां धामानां (यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ, बद्रीनाथ) सर्वमौसममार्गैः सह सम्बद्धं करिष्यति। विशेषतया वृद्धभक्तानाम् कृते तीर्थयात्रा सुरक्षिता, सुलभा च भवतु इति अस्य उद्देश्यम् अस्ति ।