📜 विज्ञान जिज्ञासा पवित्रग्रन्थानां विषये सूचना

भगवद्गीता ७०० श्लोकानां ग्रन्थः अस्ति यः महाभारतस्य भागः अस्ति । इति श्रीकृष्णार्जुनयोः कुरुक्षेत्रस्य रणक्षेत्रे संवादः । अस्मिन् धर्मकर्मभक्ति-आत्मसाक्षात्म-मार्गः व्याख्यातः । एतत् वैदिकज्ञानस्य सारं मन्यते ।

चत्वारः वेदाः सन्ति- ऋग्वेदः (ज्ञानसूक्ताः), यजुर्वेदः (यज्ञस्य ज्ञानम्), सामवेदः (सङ्गीतस्य ज्ञानम्), अथर्ववेदः (नित्यजीवनस्य औषधस्य च ज्ञानम्) इति । एते हिन्दुधर्मस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः सन्ति, ये वैदिकसंस्कृते लिखिताः सन्ति ।

महर्षिवाल्मीकिविरचिते रामायणे भगवतः रामस्य जीवनस्य वर्णनं कृतम् अस्ति—तस्य वनवासः, रावणेन सीतायाः अपहरणं, हनुमानेन सह वानरसेनायाः च मैत्री, सीतायाः उद्धारः, रामस्य अयोध्यां प्रति प्रत्यागमनं च। धर्मं, कर्तव्यं, आदर्श आचरणं च उपदिशति ।

महर्षिव्यासस्य लिखितं महाभारतं विश्वस्य दीर्घतमं महाकाव्यं यस्य श्लोकाः एकलक्षाधिकाः सन्ति । पाण्डवकौरवयोः कथा कुरुक्षेत्रमहायुद्धेन समाप्ता । अस्मिन् भगवद्गीतायाः माध्यमेन धर्मस्य व्याख्यानं, अनेकानि उपनामानि च सन्ति ।

उपनिषदः दार्शनिकग्रन्थाः सन्ति ये वेदानां (वेदान्तस्य) अन्तिमभागं भवन्ति । १०८ उपनिषदाः सन्ति, येषु १०-१३ प्रमुखाः इति मन्यन्ते । एतेषु ब्रह्म (सार्वभौमिक आत्मा), आत्मनः (व्यक्तिगत आत्मा), कर्म, मोक्ष च चर्चा भवति। ईशः, केन्, काठः, मुण्डकः च प्रसिद्धाः उपनिषदाः सन्ति ।

१८ महापुराणाः महर्षिव्यासस्य प्राचीनग्रन्थाः सन्ति । एतेषु विष्णुपुराणम्, भागवतपुराणम्, शिवपुराणम्, गरुडपुराणम्, मार्कण्डेयपुराणम् इत्यादयः सन्ति।एतेषु देवकथाः, सृष्टिविज्ञानं, वंशावली, धार्मिकशिक्षा च सरलकथारूपेण सन्ति।

सुन्दरकाण्डः वाल्मीकिरामायणस्य पञ्चमः अध्यायः रामचरितमानसस्य च सर्वाधिकपठितभागः अस्ति । तत्र हनुमानस्य लङ्कायात्रा, सीतया सह मिलनं, लङ्कादाहः च वर्णिताः सन्ति । सुन्दरकाण्डपाठेन विघ्नाः निवृत्ताः, इच्छाः च भवन्ति।

रामचरितमानसः १६ शताब्द्यां गोस्वामी तुलसीदासस्य अवधीहिन्दीभाषायां लिखितस्य रामायणस्य पुनर्कथनम् अस्ति । अस्य सप्त काण्डाः सन्ति, उत्तरभारते रामकथायाः सर्वाधिकं लोकप्रियं संस्करणं, रामकथा, अखण्डमार्गे च पठ्यते ।

भगवतपुराणम् १८ महापुराणेषु अन्यतमम् अस्ति, येषु भगवतः विष्णुस्य अवतारः विशेषतः भगवान् श्रीकृष्णस्य अवताराः सन्ति । अस्य दशमः कान्टो यस्मिन् कृष्णस्य बाल्यक्रीडाः सन्ति, सः अत्यन्तं प्रियः अस्ति । भागवतसप्त (7 दिवसीय पाठ) लोकप्रिय भक्ति अभ्यास है।

भगवद्गीतायां १८ अध्यायाः ७०० श्लोकाः च सन्ति । प्रत्येकं अध्यायः योगः इति उच्यते। प्रमुख अध्यायों में अध्याय 2 (सांख्य योग—आत्मा का प्रकृति), अध्याय 11 (विश्वरूप दर्शन) अध्याय 12 (भक्ति योग) च अन्तर्भवति।

षट् दर्शनानि सन्ति- न्याय (तर्क), वैशेषिक (परमाणुवाद), सांख्य (तत्त्वगणना), योग (अनुशासन), मीमामसा (संस्कारविचार), वेदान्त (वेदान्त) च । प्रत्येकं वास्तविकतां अवगन्तुं मोक्षं प्राप्तुं च अद्वितीयं मार्गं प्रददाति।

मनुस्मृतिः (मनुस्य नियमाः) मानवजातेः पूर्वजस्य मनुः समर्पितः प्राचीनः कानूनीग्रन्थः अस्ति । अस्मिन् सामाजिककर्तव्यस्य, विधिस्य, शासनस्य, नैतिक आचरणस्य च वर्णनं भवति । ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रभावशालिनः अपि अस्य बहवः नियमाः विवादास्पदाः सन्ति, तेषां कालस्य सन्दर्भे विचारिताः च सन्ति ।

योगसूत्राणि महर्षिपतञ्जलिस्य १९६ सूत्राणां सङ्ग्रहः अस्ति यस्मिन् यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धरण, ध्यान, समाधि च अष्टौ अङ्गानाम् वर्णनं कृतम् अस्ति । इति राजयोगस्य मूलग्रन्थः ।

गरुडपुराण भगवान् विष्णुगरुडयोः संवादः अस्ति । मृत्योः परं जीवनस्य, आत्मायाः, स्वर्गस्य, नरकस्य यात्रायाः, मृतस्य कृते क्रियमाणानां संस्काराणां च विस्तृतवर्णनैः प्रसिद्धम् अस्ति । परम्परागतरूपेण शोककाले पठ्यते ।

आरण्यकाः वैदिकग्रन्थाः सन्ति ये वनतपस्विनां कृते लिखिताः आसन्। एते संस्कारब्राह्मणानां दार्शनिकोपनिषदानां च सेतुः। एतेषु ध्यानानां, संस्कारस्य च प्रतीकात्मकव्याख्यानानि सन्ति, ये साधकान् आन्तरिक-आध्यात्मिक-अभ्यासं प्रति मार्गदर्शनं कुर्वन्ति ।

देवी माहात्म्य इति मार्कण्डेयपुराणस्य ७०० श्लोकानां ग्रन्थः यस्मिन् देवी दुर्गायाः महिमा वर्णितः अस्ति । अस्मिन् महिषासुर-रक्तबीज-शुम्भ-निशुम्भ-सह-युद्धानां वर्णनं कृतम् अस्ति । नवरात्रे पठ्यते शाक्तसम्प्रदायस्य मुख्यशास्त्रम् ।

विष्णुसहस्रनाम इति महाभारतस्य अनुशासनपर्वणि प्राप्यमाणानां भगवतः विष्णुस्य सहस्रनामानां सूची अस्ति । भीष्मपीतमहः युधिष्ठिरं प्रति एतत् कथितवान्। नित्यपाठेन आध्यात्मिकगुणः, सुरक्षा, शान्तिः च भवति।

स्मृतिः "स्मृताः" ग्रन्थाः सन्ति, श्रुतिः (वेदाः) तु "श्रुताः" । एतेषु मनुस्मृतिः, याज्ञवल्क्यस्मृतिः, नारदस्मृतिः इत्यादयः शास्त्राणि सन्ति । एतेषु भिन्न-भिन्न-युग-सन्दर्भेषु सामाजिक-नियमाः, कर्तव्याः, आचरणं च निर्धारिताः सन्ति ।

अर्थशास्त्रं सम्राट् चन्द्रगुप्तमौर्यस्य सल्लाहकारः कौटिल्यः (चाणक्यः) लिखितः राजनीतिः, अर्थव्यवस्थाः, सैन्यरणनीतिः च इति विषये प्राचीनः ग्रन्थः अस्ति । धार्मिकग्रन्थः न भवति चेदपि एषः शासनस्य धार्मिकसिद्धान्तान् प्रतिबिम्बयति, प्राचीनभारतीयराजनैतिकचिन्तनस्य अमूल्यमार्गदर्शकः च अस्ति ।

हनुमान चालीसा तुलसीदासेन रचितं भगवतः हनुमानस्य स्तुतिरूपेण ४० चतुर्धातुकयुक्तं भक्तिगीतम् अस्ति । एषा विश्वे सर्वाधिकं पाठिता हिन्दुप्रार्थना अस्ति। तस्य पाठेन साहसं, दुष्टात् रक्षणं, हनुमत् जी इत्यस्य आशीर्वादः च प्राप्यते ।

श्रुतिः ("यत् श्रुतम्") वेदाः प्रोक्ताः, ये प्राचीनर्षिभ्यः दिव्यरूपेण प्रकाशिताः आसन्। स्मृति ("यत् स्मर्यते") इत्यत्र महाकाव्यपुराणधर्मशास्त्रादि मानवनिर्मितग्रन्थाः अन्तर्भवन्ति । तयोः विग्रहे श्रुतेः अधिकारः अधिकः इति मन्यते ।

शिक्षा (स्वरविज्ञान), छन्द (श्लोक), व्याकरण, निरुक्त (व्युत्पत्ति), कल्प (संस्कार), ज्योतिष (खगोलशास्त्र) इति षट् वेदङ्गाः सहायकाः शास्त्राणि सन्ति। एतानि सम्यक् वैदिक-अध्ययनाय, पाठाय च अत्यावश्यकानि सन्ति ।

विवेकचूडामणि ("विवेकस्य उत्तमरत्नम्") आदिशङ्कराचार्यस्य ५८० श्लोकानां दार्शनिककाव्यम् अस्ति । अद्वैतवेदान्तं-ब्रह्म-आत्मनयोः अद्वैतस्वभावं-गुरु-आकांक्षिणां संवादद्वारा पाठयति ।

शिवपुराणः भगवतः शिवाय समर्पितेषु १८ महापुराणेषु अन्यतमम् अस्ति । शिवस्य विवाहः, ज्योतिर्लिंगानाम् उत्पत्तिः, सती-दक्ष-कथा, शिवपूजायाः महत्त्वं च वर्णितम् अस्ति । अस्य शिवरात्रिपाठः विशेषेण शुभः मन्यते ।

ब्राह्मणग्रन्थाः वैदिकगद्यग्रन्थाः सन्ति येषु संहितानां स्तोत्रविधिव्याख्याताः सन्ति । प्रत्येकं वेदस्य स्वकीयाः ब्राह्मणग्रन्थाः सन्ति — यथा शतपथब्राह्मणः (यजुर्वेदः) ऐतरेयब्राह्मणः (ऋग्वेदः) च । एते संस्कारदार्शनिकार्थयोः सेतुः सन्ति।