🪔 संस्कृति एवं उत्सव भारतस्य जीवितपरम्पराः

दीपावली प्रकाशस्य उत्सवः अस्ति, यत्र भगवतः रामस्य १४ वर्षाणां निर्वासनानन्तरं अयोध्यानगरं प्रत्यागमनस्य उत्सवः भवति । श्रीलक्ष्मी देवी अपि अस्मिन् समृद्धये पूज्यते। लोक दीप प्रज्वलित, पटाखा फटकर, मिठाई वितरित कर लक्ष्मी-गणेश पूजा करते हैं। धनतेरसतः भाई दूजपर्यन्तं पञ्चदिनानि यावत् भवति ।

होली वर्णानाम् उत्सवः अस्ति, यत्र शुभस्य दुष्टस्य उपरि विजयः (प्रह्लादस्य होलिके) राधा-कृष्णस्य दिव्यप्रेमस्य च उत्सवः अस्ति । होलिकादहनरात्रौ अग्निना प्रज्वलिताः भवन्ति। परदिने जनाः वर्णैः गुलालैः च क्रीडन्ति, नृत्यन्ति, भोजयन्ति च। वसन्तस्य आगमनस्य प्रतीकं भवति ।

नवरात्रिः दुर्गादेव्याः नवरूपेभ्यः (नवदुर्गा) समर्पितः नवरात्रयः उत्सवः अस्ति । वर्षे द्विवारं आचर्यते — चैत्रनवरात्रिः (वसन्तः) शरदनवरात्रिः (शरदः) च । भक्ताः प्रतिदिनं उपवासं कुर्वन्ति, गरबा/दण्डियां कुर्वन्ति, भगवतः भिन्नरूपस्य पूजां कुर्वन्ति च।

गणेशचतुर्थी भगवान् गणेशस्य जन्मोत्सवः । गृहेषु सार्वजनिकपण्डलेषु च १-१० दिवसपर्यन्तं मृत्तिकायाः ​​गणेशमूर्तयः स्थापिताः भवन्ति । महोत्सवस्य समापनं गणेशविसर्जनेन भवति – प्रतिमानां जले विसर्जनेन। मुम्बई-नगरस्य उत्सवाः विशेषतया भव्याः सन्ति ।

मकरसंक्रान्तिः सूर्यस्य मकरराशिप्रवेशस्य चिह्नं भवति, दीर्घतरदिनानां आरम्भं भवति । सौरपञ्चाङ्गाधारितेषु कतिपयेषु हिन्दुपर्वसु अयं अन्यतमः अस्ति (१४/१५ जनवरी) । तमिलनाडुदेशे पोङ्गल्, पञ्जाबे लोहरी, गुजरातदेशे उत्तरायण (पतङ्ग उड्डयन) इति नाम्ना आचर्यते ।

जन्माष्टमी भद्रपदकृष्णपक्षस्य अष्टमीयां अर्धरात्रे श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवः । भक्ताः उपवासं कुर्वन्ति, भजनं गायन्ति, कृष्णलीलां प्रवर्तयन्ति, दहीहण्डी च भङ्गयन्ति – यत् महाराष्ट्रे विशेषतया लोकप्रियम् अस्ति।

रक्षाबन्धनः भ्रातृभगिनीबन्धनपर्वः । भगिन्यः भ्रातुः कटिबन्धे पवित्रसूत्रं (राखीं) बद्ध्वा तस्य शुभकामनाम् अकुर्वन्। भ्रातरः स्वभगिनीनां रक्षणाय प्रतिज्ञां कुर्वन्ति, उपहारं च ददति। श्रावणमासस्य पूर्णिमादिने आचर्यते ।

छठपूजा भगवान् सूर्याय छठीमैयाभ्यां च समर्पितः चतुर्दिवसीयः उत्सवः अस्ति, यः मुख्यतया बिहार-झारखण्ड-पूर्व-उत्तर-प्रदेशेषु आचर्यते । भक्ताः ३६ घण्टानां निर्जलोपवासं कुर्वन्ति, सूर्योदय-सूर्यास्तसमये नदीयां स्थित्वा सूर्याय अर्घ्यं अर्पयन्ति ।

फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दशीयां महाशिवरात्रिः ("शिवस्य महारात्रिः") आचर्यते । भक्ताः उपवासं कुर्वन्ति, रात्रौ यावत् जागरणं कुर्वन्ति, शिवलिंगाय क्षीरं, जलं, बेलपत्राणि, पुष्पाणि च अर्पयन्ति। एषा रात्रिः शिवः ताण्डवनृत्यम् अकरोत् ।

दुर्गापूजा पश्चिमबङ्गस्य पूर्वभारतस्य च प्रमुखः उत्सवः अस्ति यस्मिन् महिषासुरस्य उपरि दुर्गादेव्याः विजयस्य उत्सवः भवति । कलात्मकशिल्पैः सह भव्यपण्डालाः स्थापिताः सन्ति । षष्ठीतः दशमीपर्यन्तं (नवरात्रिस्य षष्ठतः दशमपर्यन्तं) अयं उत्सवः सिन्दूरखेला, मूर्तिविसर्जनेन च समाप्तः भवति ।

दशहरा भगवान् रामस्य रावणविजयस्य, शुभस्य अशुभस्य च विजयस्य उत्सवः अस्ति । रावणस्य मेघनादस्य कुम्भकर्णस्य च प्रतिमाः दह्यन्ते। दक्षिणभारते महिषासुरस्य उपरि चामुण्डेश्वरीदेव्याः विजयः भवति । मैसूरस्य दशहरा विश्वप्रसिद्धम् अस्ति ।

ओनम् इति केरलस्य फलानां फलानां उत्सवः अस्ति, यत्र पौराणिकस्य राजा महाबली इत्यस्य पुनरागमनस्य उत्सवः भवति । अस्मिन् पूकालम् (पुष्परङ्गोली), ओनासाद्य (२६+ व्यञ्जनानां भव्यभोजनम्), वल्लम् काली (नौकादौडः), पुलिकाली (व्याघ्रनृत्यम्) च सन्ति । अयं मलयालममासे चिङ्गाममासे पतति ।

करवाचौठः विवाहितानां हिन्दुमहिलानां पतिनां दीर्घायुषः कल्याणाय च एकदिवसीयः उपवासः अस्ति । सूर्योदयात् चन्द्रोदयपर्यन्तं स्त्रियः द्रुतं कुर्वन्ति। चलनीद्वारा चन्द्रं दृष्ट्वा भर्तुः मुखं दृष्ट्वा उपवासः भग्नः भवति। कार्तिकमासे पतति ।

तुलसी विवाहः तुलसी (पवित्रतुलसी) वनस्पतेः भगवान् शालिग्राम (विष्णुरूप) इत्यनेन सह औपचारिकविवाहः अस्ति । कार्तिकमासस्य एकादशीयां वा द्वादशीयां वा भवति, चतुर्मासकालस्य समाप्तिः भवति । अस्मिन् हिन्दुविवाहस्य ऋतुस्य आरम्भः भवति ।

राम नवमी इति चैत्रशुक्लपक्षस्य नवमे दिने भगवान् रामस्य जन्मोत्सवः । भक्ताः रामायणपाठं कुर्वन्ति, कीर्तनं कुर्वन्ति, राममन्दिराणां दर्शनं च कुर्वन्ति। अयोध्या, सीतासमितस्थल, भद्राचलम् च भव्य उत्सवाः भवन्ति ।

हनुमत् जयन्ती भगवान् हनुमत्स्य जन्मोत्सवः । चैत्रमासस्य पौर्णमास्यां आचर्यते । भक्ताः हनुमान चालीसा पठन्ति, हनुमानमन्दिरेषु दर्शनं कुर्वन्ति, सिन्दूकं च अर्पयन्ति। मल्लाः क्रीडकाः च विशेषेण हनुमन्तं बलदेवं पूजयन्ति।

वसंतपञ्चमी वसन्तऋतुस्य आगमनं भवति, सा च देवी सरस्वतीयै समर्पिता अस्ति । जनाः पीतवस्त्राणि (वसन्तस्य सर्षपक्षेत्राणां प्रतीकं) धारयन्ति, ज्ञानार्थं सरस्वतीपूजां कुर्वन्ति, पतङ्गं च उड्डीयन्ते । छात्राः स्वपुस्तकानि वाद्ययन्त्राणि च भगवतः पुरतः स्थापयन्ति।

१६ संस्काराः जीवने महत्त्वपूर्णान् मीलपत्थरान् चिह्नितवन्तः धार्मिकसंस्काराः सन्ति : गर्भाधानात् नामकरणात् आरभ्य विद्यारम्भ (शिक्षा), उपनयन (पवित्रसूत्र), विवाहः, अन्त्येष्ठी (अन्त्येष्टिसंस्कारः) च ते हिन्दुः जीवनस्य आध्यात्मिकयात्रायां मार्गदर्शनं कुर्वन्ति।

पूर्णिमा अतीव शुभं मन्यते । पूर्णिमायां अनेके उत्सवाः पतन्ति – गुरुपूर्णिमा, शरदपूर्णिमा, कार्तिकपूर्णिमा, होली, रक्षाबन्धनम् च । पौर्णमास्यां उपवासेन दानेन पवित्रस्नानेन च गुणः बहुविधः वर्धते। अस्मिन् दिने सत्यनारायणपूजा अपि भवति ।

गुरुपूर्णिमा आषाढमासस्य पूर्णिमादिने आध्यात्मिकगुरुणां सम्मानार्थं आचर्यते। महाभारतस्य रचयिता, वेदसंकलनकर्ता च महर्षिव्यासाय समर्पिता अस्ति । शिष्याः पूजनेन, नैवेद्येन च स्वगुरुभ्यः कृतज्ञतां प्रकटयन्ति।

एकादशी प्रत्येकस्य चन्द्रपक्षस्य ११ दिनाङ्कः भवति, या मासे द्विवारं भवति । एकादशी व्रत भगवान विष्णु के समर्पित है। निर्जला एकादशी (जलहीन व्रत), देवशायनी एकादशी, देवुथानी एकादशी च प्रसिद्धाः एकादशीः सन्ति । एकस्मिन् वर्षे २४ एकादशीः भवन्ति ।

बैसाखी (१३/१४ एप्रिल) पञ्जाबस्य फसलस्य उत्सवः अस्ति, पंजाबी/सौरनववर्षं च भवति । अत्र गुरुगोविन्दसिंहेन १६९९ तमे वर्षे खालसापन्थस्य स्थापनायाः स्मरणम् अपि अस्ति ।भङ्गरानृत्यं, मेला, गुरुद्वारदर्शनं च अस्य विशेषताः सन्ति ।

आरती हिन्दुषु पूजाविधिः अस्ति यस्मिन् देवतायाः समक्षं प्रज्वलितं दीपं (प्रायः घृतं वा कर्पूरं वा) लहर्यते । दिव्यप्रकाशेन (ज्ञानेन) अन्धकारस्य (अज्ञानस्य) निष्कासनस्य प्रतीकम् अस्ति। वाराणसी-हरिद्वार-ऋषिकेशयोः गंगाआरती विश्वप्रसिद्धा अस्ति ।

पोङ्गल् इति तमिलनाडुराज्यस्य चतुर्दिवसीयः फलानां फलानां उत्सवः अस्ति यत्र सूर्यदेवस्य प्रकृतेः आशीर्वादस्य च उत्सवः भवति । "पोङ्गल" इत्यस्य अर्थः "उष्णता" इति, यत् प्रचुरतायां प्रतीकं भवति । चत्वारः दिवसाः सन्ति : भोगी पोङ्गल्, थाई पोङ्गल्, मट्टू पोङ्गल् (पशुसम्मान), कानुम पोङ्गल् (परिवारस्य भ्रमणम्) च ।

देवस्य ध्यानं आकर्षयितुं दुष्टशक्तयः निवारयितुं च मन्दिरघण्टाः वाद्यन्ते । घण्टाध्वनिः “ॐ” इति पवित्राक्षरं जनयति । भक्तानां मनः एकाग्रतां प्राप्तुं साहाय्यं करोति । वैज्ञानिकदृष्ट्या तस्य स्पन्दनानि पर्यावरणस्य नकारात्मकशक्तिं शुद्धयन्ति ।