🙏 दिव्य दर्शनम् हिन्दू देवदेवताओं के बारे में जानकारी

गणेशः ज्ञानसिद्धिशुभारम्भस्य गजशिरः देवः। शिवपार्वतीपुत्रः । कस्मिन् अपि हिन्दुसंस्कारे सः प्रथमं पूज्यते यतोहि भगवान् शिवः तस्मै वरदानं दत्तवान् यत् गणेशस्य (प्रथमपूज्यस्य) पूजां विना कोऽपि पूजा पूर्णा न भविष्यति।

दशावताराः- मत्स्यः, कुर्मः, वराहः, नरसिंहः, वामनः, परशुरामः, रामः, कृष्णः, बुद्धः, कल्किः च (भविष्यत्काले)। प्रत्येकं अवतारः तदा प्रादुर्भूतः यदा लोके धर्मस्य क्षयः अधर्मस्य च वर्धनं जातम्।

भगवान् शिवः हिन्दुत्रित्वे विनाशकः परिवर्तनकारी च | तस्य रूपेषु नटराजः (विश्वनर्तकः), अर्धनारीश्वरः, दक्षिणमूर्तिः (परमगुरुः), भैरवः (उग्रः रक्षकः), निराकारः शिवलिङ्गः च सन्ति ।

देवी लक्ष्मी विष्णुपत्नी धन-सौभाग्य-समृद्धि-सौन्दर्य-देवी च। दीपावलीयां सः विशेषतया पूज्यते। तस्याः अष्टरूपाणि (अष्टलक्ष्मी) समृद्धेः भिन्नान् पक्षान् प्रतिनिधियन्ति — भौतिकधनात् आध्यात्मिकसमृद्धिपर्यन्तं ।

भगवान् हनुमानः भगवान् रामस्य महान् भक्तः वायुदेवस्य पुत्रः अस्ति। बलेन साहसेन भक्त्या च पूज्यते। रामायणे तस्य भूमिका-लङ्कायां कूर्दनं, संजीवनीपर्वतस्य उत्थापनं, लङ्कादाहः च—तस्य प्रियतमदेवतासु अन्यतमं भवति ।

ब्रह्मविष्णुशिवयोः संयुक्तशक्त्या महिषासुरं मारयितुं प्रादुर्भूतस्य दिव्यमातुः योद्धा रूपा देवी दुर्गा। सिंह/व्याघ्रमारुह्य सर्वदेवानां शस्त्राणि धारयति। नवरात्रि दुर्गापूजा च दुष्टविजयस्य उत्सवः।

भगवान् श्रीकृष्णः विष्णोः अष्टमः अवतारः, हिन्दुदेवतासु प्रियतमेषु अन्यतमः च अस्ति । देवकी वासुदेवयोः दिव्यः पुत्रः वृन्दावनस्य लीला घृतचौरः अर्जुनस्य सारथिः भगवद्गीतावक्ता च। ते प्रेमज्ञानस्य दिव्यक्रीडायाः च प्रतीकाः सन्ति।

विष्णोः सप्तमः रामायणस्य वीरः भगवान् रामः । मर्यादा पुरुषोत्तम इति ख्यातः सः धर्मस्य, कर्तव्यस्य, गुणस्य च प्रतिरूपः अस्ति। तस्य शासनं रामराज्यम् आदर्शसमाजस्य रूपकम् अस्ति ।

देवी सरस्वती ज्ञान, संगीत, कला, शिक्षा के देवी अस्ति। सा भगवतः ब्रह्मणः पत्नी अस्ति। श्वेतवस्त्रा वीणा क्रीडां वेदधारिणी च चित्रिता । वसंतपञ्चमी तस्य मुख्योत्सवः, यदा छात्राः शैक्षणिकसफलतायै तस्य पूजां कुर्वन्ति ।

त्रिमूर्ति त्रिदेवानां हिन्दुत्रित्वम् अस्ति—ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता), विष्णुः (रक्षकः), शिवः (विनाशकः) च। एते त्रयः मिलित्वा सृष्टि-पोषण-विनाश-विश्वचक्रं प्रतिनिधियन्ति । त्रयः अपि परमाः, किन्तु मन्दिरेषु विष्णुः शिवः च अधिकतया पूजितः।

भगवान् कार्तिकेयः (मुरुगनः, स्कन्दः, सुब्रह्मण्यः इति अपि उच्यते) शिवपार्वतीयोः ज्येष्ठः पुत्रः, देवसेनायाः सेनापतिः च अस्ति । सः तारकासुरं हतवान्। दक्षिणभारते विशेषतया तमिलनाडुदेशे सः बहुपूजितः अस्ति, यत्र थाइपुसमः तस्य प्रमुखः उत्सवः अस्ति ।

भगवान् ब्रह्मा एव त्रित्वे प्रजापतिः। तस्य परमभूमिकायाः ​​अभावेऽपि तस्य मन्दिराणि अत्यल्पानि सन्ति । आख्यायिकानुसारं शिवः ब्रह्माणं शपितवान् यत् यदि सः असत्यं वदति तर्हि सः न पूज्यते इति। अस्य अपवादस्य उल्लेखनीयः राजस्थानस्य पुष्करस्य ब्रह्ममन्दिरम् अस्ति ।

देवी काली देवी पार्वती/दुर्गा उग्ररूपा अस्ति। अशुभहंकारनाशिका सा । कृष्णवर्णेन, मुण्डमाला, उदग्रजिह्वा च चित्रिता सा काल (काल) परमसत्यस्य च प्रतिनिधित्वं करोति । बङ्गालदेशे कालीपूजायाः आचरणं बहुधा आचर्यते ।

सूर्यदेवः नवग्रहेषु एकः वैदिकः देवः । ते जीवनस्य ऊर्जायाः च स्रोतः भवन्ति। गायत्री मन्त्र तस्मै समर्पित। छठपूजा, मकरसंक्रान्तिः, रथसप्तमी च सूर्यदेवस्य उत्सवाः सन्ति । कोनार्क सूर्यमन्दिरं तस्मै समर्पितं अस्ति ।

नवग्रहः हिन्दुधर्मे पूजिताः नव आकाशपिण्डाः सन्ति- सूर्यः, चन्द्रः, मंगलः, बुधः, बृहस्पतिः/बृहस्पतिः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुः च । वैदिकज्योतिषे ते मानवस्य दैवं प्रभावितयन्ति।

देवी पार्वती शिवस्य पत्नी गणेशस्य कार्तिकेयस्य च माता अस्ति। सा दिव्यमातुः सौम्यरूपा (शक्तिः) । शिवं पतिं प्राप्तुं कठोरतपं चकार सा । तस्याः रूपाणि दुर्गा, काली, अन्नपूर्णा, गौरी च सन्ति ।

भगवान् विष्णुः क्षीरसागरे शेषनागस्य (अनन्तस्य) उपरि विश्रामं करोति। एषा अवस्था योगनिद्रा – सृष्टिचक्रयोः मध्ये दिव्यनिद्रा इति कथ्यते। देवी लक्ष्मीः तस्य पादौ निपीडयति। एषा बिम्बः विष्णुस्य जगतः निरीक्षणे सृष्टिचक्रयोः मध्ये शेषस्य प्रतीकं भवति ।

भगवान् नरसिंहः विष्णोः चतुर्थः अवतारः – अर्धपुरुषः, अर्धसिंहः। सः स्वभक्तं प्रह्लादं रक्षितुं प्रायेण अजेयत्वस्य वरेण धन्यमानं राक्षसराजं हिरण्यकशिपुं हन्तुं च प्रादुर्भूतः। नरसिंहः तं सन्ध्याकाले, दहलीयां, ऊरुस्थे – वरस्य प्रत्येकं शर्तं पूरयन्।

लक्ष्म्याः अष्टरूपाणि सन्ति- आदिलक्ष्मी (उत्पत्तिः), धनलक्ष्मी, धन्यलक्ष्मी (धान्य), गजलक्ष्मी (शक्ति), संताना लक्ष्मी, वीर लक्ष्मी (साहस), विजय लक्ष्मी, विद्या लक्ष्मी (ज्ञान) च ।

भगवान् जगन्नाथ ("ब्रह्माण्डस्य स्वामी") भगवान् विष्णु/कृष्णस्य एकं रूपं यत् ओडिशा-नगरस्य पुरी-नगरे पूज्यते । बलभद्रा (भ्राता) सुभद्रा (भगिनी) च सह तस्य गोलनेत्रकाष्ठशिल्पं हिन्दुशिल्पे अद्वितीयम् अस्ति । तस्य मन्दिरात् रथयात्रा-उत्सवः आरभ्यते ।

भगवान् दत्तात्रेयः महर्षि-अत्रि-अनसूय-पुत्रस्य ब्रह्म-विष्णु-शिवयोः संयुक्तरूपम्। त्रिशिरः षड्भुजः च चित्रितः । सः आदिगुरु (प्रथमगुरु) इति पूज्यः, महाराष्ट्र-कर्नाटक-गुजरात-देशेषु विशेषतया पूज्यः अस्ति ।

राधा श्रीकृष्णस्य शाश्वतसहचरः परमभक्तिमूर्तिः (परकी भक्तिः) । मूलमहाभारते उल्लिखितोऽपि सः भागवतपरम्परायां गौडियावैष्णवसम्प्रदाये च केन्द्रः अस्ति । राधा-कृष्णः मिलित्वा दिव्यप्रेमस्य प्रतीकम् अस्ति।

पार्वती देवी हल्दीतः गणेशं सृष्ट्वा रक्षकं कृतवती। शिवः प्रत्यागत्य प्रवेशनिवारितस्य क्रोधेन तस्य शिरः छिन्नत्। पार्वतीं शान्तं कर्तुं शिवः प्रथमस्य पशुस्य – गजस्य – शिरः प्रयोजयित्वा गणेशं देवेषु प्रथमः इति घोषितवान् ।

भगवान् अय्यप्पः शैववैष्णवपरम्परायोः संयोगं कृत्वा शिवमोहिनीयोः (विष्णुनारीरूपः) पुत्रः अस्ति । हरिहरपुत्र इत्यपि उच्यते, सः सबरीमालस्य अध्यक्षदेवः अस्ति । सः मुख्यतया दक्षिणभारते विशेषतः केरलदेशे पूजितः अस्ति ।

अन्नपूर्णा देवी पार्वतीरूपा अन्नपोषणस्य च देवी अस्ति। यदा शिवः द्रव्यं माया आहूत तदा पार्वती अन्तर्धानं जातम्, दुर्भिक्षं जनयति स्म । अन्नपूर्णा भूत्वा स्वयं शिवाय भोजनं दत्तवती। वाराणसी-नगरस्य अन्नपूर्णा-मन्दिरं प्रसिद्धम् अस्ति ।